• Gruczoły potowe — gwałtowne, zlewne poty, zwłaszcza głowy, twarzy i dłoni; pot łagodzi rozgrzanie, ale wyczerpuje; zahamowanie pocenia nasila objawy (zob. Skóra, Pocenie się, Gorączka). [Allen], [Clarke], [Boericke].

• Ślinianki i wydzielanie śliny — ślinotok; powiększenie i bolesność ślinianek przyusznych; ciepła ślina wycieka obficie z ust; ślinotok ciężarnych; ślinotok wskutek zatrucia rtęcią (zob. Jama ustna, Gardło, Twarz). [Hering], [Clarke].

• Oczy — mięsień rzęskowy i tęczówka: zwężenie źrenic, skurcz akomodacji, ból okolicy brwi; niewyraźne widzenie w dal; Pilocarpus w jaskrze (zob. Oczy, Głowa). [Hughes], [Allen], [Clarke].

• Błona śluzowa dróg oddechowych — nadmierne wydzielanie w oskrzelach z astmatycznym uciskiem; uczucie duszenia się w ciepłych, dusznych pomieszczeniach; poprawa na chłodnym powietrzu (zob. Klatka piersiowa, Oddychanie). [Clarke], [Boericke].

• Żołądek i jelita — nudności, parcie na stolec z wydzielaniem; biegunka po najmniejszej ilości pokarmu; kolka z lepkim potem (zob. Żołądek, Brzuch, Odbytnica). [Allen], [Hering].

• Serce i naczynia — przejściowy napad zaczerwienienia, a następnie słabe, miękkie, wolne tętno; uczucie omdlewania po poceniu się; skłonność do zapaści w upale (zob. Serce, Objawy ogólne). [Hughes], [Allen].

• Odżywienie skóry i włosów — pocenie się skóry głowy z wypadaniem włosów; historycznie stosowany w celu powstrzymania łysienia; nadmierna aktywność gruczołów łojowych (zob. Skóra, Głowa). [Clarke], [Boericke].

• Gruczoły piersiowe i mlekotok — odnotowano odruchowe działanie pobudzające wydzielanie śliny i mleka; uczucie pełności piersi z poceniem się (zob. Narządy płciowe żeńskie). [Clarke].

• Równowaga wydalania moczu — skąpy mocz podczas obfitego pocenia się, później obfity i jasny; nasilenie ślinienia i pocenia się pozostaje w odwrotnej zależności z ilością moczu (zob. Układ moczowy). [Allen], [Clarke].

• Chłodne powietrze w ruchu; otwarte okno; wachlowanie — łagodzą uczucie duszenia się, ból głowy i nudności (Oddychanie/Głowa/Objawy ogólne). [Clarke], [Allen].

• Odkrycie ciała; rozluźnienie odzieży; obmywanie zimną wodą — przynoszą ulgę rozgrzanej, spoconej skórze (Skóra/Objawy ogólne). [Clarke], [Boericke].

• Swobodne wydzielanie potu i odpływ śliny — uczucie przytłoczenia towarzyszące gorączce ustępuje, gdy wydzieliny znajdują ujście („lepiej na zewnątrz niż wewnątrz”) (Gorączka/Pocenie się/Jama ustna). [Clarke].

• Odpoczynek po gwałtownym napadzie; spokojne leżenie z wysoko ułożoną głową — uspokajają tętno i oddech (Serce/Oddychanie). [Allen].

• Małe łyki zimnej wody; lód w ustach — łagodzą nudności i łaskotanie w gardle (Żołądek/Gardło). [Allen], [Hughes].

• Ciemność i zamknięcie oczu — łagodzą skurcz mięśnia rzęskowego i ból okolicy brwi (Oczy/Głowa). [Allen].

• Łagodny, stały ucisk na ślinianki przyuszne lub czoło (okład) — łagodzi bolesność i ból (Twarz/Głowa). [Clinical], [Clarke].

• Bryza morska, chłodne wieczory — mniej kaszlu i potu (Oddychanie/Objawy ogólne). [Clarke].

• Po oddaniu stolca lub moczu, gdy wydzielanie pozostaje w równowadze — ogólna ulga (Odbytnica/Układ moczowy/Objawy ogólne). [Allen], [Clarke].

• Ciepło pomieszczenia, łóżka lub pogody; ciepło pieca — nasila wszystkie dolegliwości i wywołuje nagłe, obfite poty (Objawy ogólne/Skóra/Oddychanie). [Clarke], [Boericke].

• Ciepłe napoje i pokarmy — wywołują pocenie się, ślinienie i nudności (Żołądek/Objawy ogólne). [Allen], [Hughes].

• Duszne, wilgotne pomieszczenia — uczucie duszenia się, nadmierne wydzielanie w oskrzelach, uczucie omdlewania (Oddychanie/Serce). [Clarke].

• Wysiłek, wchodzenie po schodach — szybkie wyczerpanie ze zlewnymi potami i słabym tętnem (Objawy ogólne/Serce/Oddychanie). [Allen].

• Po jedzeniu — nawet niewielkich ilości — nudności, parcie na stolec, wzmożone ślinienie (Żołądek/Odbytnica). [Allen], [Hering].

• Emocje i przestrach — krótki oddech i nagłe poty (Umysł/Oddychanie). [Hering].

• Zahamowanie pocenia się (antyperspiranty, ochłodzenie po spoceniu) — nasilenie objawów nieżytowych i astmatycznych (Skóra/Oddychanie). [Hering], [Clarke].

• Noc — nocne poty; przemoczona poduszka; osłabienie po przebudzeniu (Sen/Pocenie się). [Boericke].

• Ciepłe okrycie głowy — pocenie się głowy z bólem głowy i wypadaniem włosów (Głowa/Skóra). [Clarke].

Drażliwość i niepokój ruchowy wynikają w znacznej mierze z fizycznego uczucia przytłoczenia; chory „nie może wytrzymać w ciepłym pokoju”, odczuwa lęk, gdy skóra czerwienieje i nadchodzi fala potu, szuka więc otwartego okna. Odpowiada to modalnościom: pogorszenie w cieple i dusznym pomieszczeniu, poprawa na chłodnym powietrzu [Clarke]. Obfitość śliny i potu osłabia zdolność skupienia uwagi; chory z trudem dobiera słowa i czuje się oszołomiony, szczególnie po gorącym napoju, który natychmiast pobudza wydzielanie (odsyłacz do sekcji Żołądek). Wraz z zalewaniem oskrzeli wydzieliną narasta lęk przed uduszeniem; dotyk w okolicy gardła budzi sprzeciw, lecz uspokojenie chorego i dopływ powietrza przywracają spokój (Oddychanie/Gardło). Po gwałtownym napadzie następuje apatia — wyczerpanie z obojętnością, jakby chory został „opróżniony”; jest to psychiczny odpowiednik wyczerpania wydzielniczego gruczołów (Objawy ogólne). Pobudzenie emocjonalne lub przestrach mogą wywołać napad zaczerwienienia i nagły zalew potu i wydzielin; następnie chory drży i woli leżeć bez ruchu (Serce/Kończyny). Dzieci są marudne w gorących pomieszczeniach, zrzucają okrycie i moczą poduszkę śliną; po wyniesieniu na chłodniejsze powietrze natychmiast się ożywiają — ta drobna obserwacja przy łóżku chorego często potwierdza wybór leku [Hering], [Clarke]. Usposobienie nie ma cech przewrotności; objawy psychiczne mają charakter wegetatywny i reaktywny, nasilają się i słabną wraz z falą wydzielania zewnątrzgruczołowego, nie stanowiąc utrwalonej cechy temperamentu [Kent], [Clarke]. Główną wskazówką psychiczną jest zatem reakcja na otoczenie: ciepło i zaduch przytłaczają i budzą lęk, natomiast powietrze i swobodny odpływ wydzielin uspokajają i przywracają równowagę.

Ból głowy z nadpotliwością głowy jest objawem znamiennym: po czole i skórze głowy spływa pot, włosy są wilgotne; pojawia się uczucie zaciskającej obręczy na czole i skroniach, nasilające się w cieple i przy najmniejszym wysiłku, a łagodniejące po obmywaniu chłodną wodą i na powietrzu (powtórzenie modalności) [Allen], [Clarke]. Ciężki, tępy ból o charakterze przekrwiennym narasta wraz ze skurczem mięśnia rzęskowego; czytanie staje się niemożliwe; chory zamyka powieki i woli przebywać w ciemnym pokoju (Oczy). U niektórych głowa początkowo jest zaczerwieniona, a następnie blednie, gdy obfite pocenie ustaje; potem pojawia się uczucie omdlewania z wrażeniem pustki w potylicy (Serce/Objawy ogólne). Skóra głowy swędzi, a po długich nocach pocenia włosy łatwo wypadają; „płyny z jaborandi” historycznie powstrzymywały takie łysienie — ta obserwacja dotycząca odżywienia tkanek odpowiada zakresowi działania przypisywanemu lekowi [Clarke], [Boericke]. Zawroty głowy towarzyszą przesileniu potowemu i ustępują przy spokojnym leżeniu z wysoko ułożoną głową. Bóle głowy rzadko mają charakter nerwobólowy; są naczyniowo-wydzielnicze, a ich przebieg wiąże się z ciepłem i wilgocią.

Znaczne zwężenie źrenic ze skurczem akomodacji; odległe przedmioty są zamazane, podczas gdy bliskie mogą być widziane, choć wymaga to wysiłku; kłujący ból promieniuje z oczodołów do czoła (nerwoból rzęskowy) [Allen], [Hughes], [Clarke]. Światło nasila dolegliwości podczas skurczu; ciemność i zamknięcie powiek przynoszą ulgę (poprawa w ciemności). Łzawienie towarzyszy ślinieniu; powieki wydają się ciężkie od wilgoci. W gorących pomieszczeniach nierzadkie jest wrażenie „deszczu na rzęsach” (wyraźny wpływ modalności). Klinicznie Pilocarpinum obniża ciśnienie wewnątrzgałkowe; w obrazie homeopatycznym uznaje się to za cechę charakterystyczną skurczowego zamazania widzenia typu krótkowzrocznego i bólu okolicy brwi w ciepłych pomieszczeniach, ustępujących na powietrzu [Hughes], [Clarke]. Głębokie zapalenie rogówki nie należy do tego obrazu; objawy oczne mają charakter czynnościowy, naczyniowy i mięśniowy.

Uczucie pełności i dzwonienie w uszach podczas napadu zaczerwienienia; uszy zewnętrzne zlane potem; słuch jest przytłumiony w dusznych pomieszczeniach, a poprawia się przy otwartym oknie (powiązanie modalności) [Clarke]. W stanach odpowiadających obrazowi Jaborandi okolica przyusznic jest tkliwa; bliskość gruczołu sprawia, że ból udziela się uchu — nasilenie ślinienia jest proporcjonalne do bolesności przyusznicy (Twarz/Jama ustna).

Wodnisty katar z częstym kichaniem; katar i ślinienie nasilają się równocześnie w cieple, a słabną na chłodnym powietrzu [Allen], [Clarke]. Skrzydełka nosa lśnią od potu; węch jest przytępiony w szczycie napadu zaczerwienienia. Śluz spływa po tylnej ścianie gardła, gromadzi się tam i jest odchrząkiwany; suchość jest obca obrazowi tego leku (porównaj Bell.). Krwawienie z nosa jest rzadkie; regułą jest obfita, niedrażniąca wydzielina.

Twarz najpierw czerwienieje, potem blednie i ocieka potem; skóra początkowo gorąca, następnie lepko wilgotna; wyraz twarzy niespokojny, dopóki nie zostanie otwarte okno (Umysł) [Clarke]. Ślinianki przyuszne powiększają się i bolą; kąt żuchwy jest tkliwy; mówienie zwiększa wydzielanie śliny i zmęczenie mięśni twarzy (Jama ustna). Wargi są mokre, broda wilgotna od ciągnących się nitek śliny — Merc. również cechuje ślinotok, lecz towarzyszą mu marznięcie, cuchnący oddech i drżenie; w obrazie Jaborandi chory jest rozgrzany, bez przykrego zapachu i szuka powietrza [Hering], [Clarke].

Ślinotok jest objawem podstawowym: ślina jest ciepła, bez smaku lub lekko słona, spływa nitkami; poduszka w nocy jest mokra; mówienie jest utrudnione; chory musi stale wypluwać ślinę [Allen], [Hering], [Clarke]. Język wilgotny, duży, lecz czysty; smak zmieniony po gorących napojach; dziąsła mogą mrowić z uczuciem gorąca. Sam nadmiar śliny utrudnia połykanie; chory pragnie zimnej wody pitej małymi łykami. Ślinotok wskutek zatrucia rtęcią ulega złagodzeniu (obserwacja kliniczna), a ślinotok ciężarnych odpowiada temu lekowi, gdy ciepło i zaduch nasilają objawy [Clarke], [Boericke]. Po ustaniu ślinotoku pozostaje uczucie pustki i osłabienia w jamie ustnej.

Brak wyraźnie swoistego bólu zębów; w gorących pomieszczeniach zęby wydają się wydłużone i wrażliwe; wzmożone ślinienie przynosi chwilową ulgę, a zimna woda chłodzi zarówno dziąsła, jak i głowę [Allen]. U niespokojnych, pocących się dzieci może występować zgrzytanie zębami, nie jest ono jednak charakterystyczne (porównaj Cina/Merc.). Objawy zębowe mają znaczenie drugorzędne wobec nadmiaru śliny.

Gardło pełne śluzu i śliny; częste, męczące przełykanie; głos przytłumiony i niewyraźny z powodu nagromadzonego płynu (Jama ustna) [Clarke]. Uczucie otarcia z odchrząkiwaniem; łaskotanie wywołuje kaszel w gorących pomieszczeniach, łagodniejący pod wpływem zimnych podmuchów powietrza (Oddychanie). Migdałki nie są pierwotnie objęte zapaleniem; cieśń gardzieli lśni od wydzieliny. Uczucie dławienia w dusznym pokoju, ustępujące przy oknie (Umysł/Oddychanie).

Nudności narastają wraz z napadem zaczerwienienia i ślinieniem; gorące napoje natychmiast je nasilają, a zimna woda pita małymi łykami łagodzi (powiązania modalności) [Allen], [Hughes]. Podczas gwałtownego napadu apetyt jest niewielki; każdy pokarm zwiększa ślinienie i może wywołać wypróżnienie; później głód powraca. Nocnemu kaszlowi towarzyszą odruchy wymiotne. Po obfitych potach pojawia się uczucie zapadania i pustki — podobne do China, lecz z gorącem i wilgocią zamiast marznięcia i wzdęć (krótkie porównanie) [Farrington]. Odbijania są ciepłe i bez smaku; wymioty zdarzają się rzadko, lecz jeśli wystąpią, przynoszą ulgę.

Powłoki brzuszne są zimne i wilgotne od potu; ból kolkowy przemieszcza się wokół pępka z przelewaniem w jelitach; parcie na stolec pojawia się po jedzeniu i ciepłych napojach [Allen]. Powiększenie wątroby i śledziony nie jest swoiste dla tego obrazu, choć zastój w krążeniu wrotnym wywołuje uczucie ciężkości brzucha podczas napadu zaczerwienienia. Gdy występuje pot, można odnotować nagłe kłucie skóry nadbrzusza. W wielu przypadkach po wypróżnieniu następuje ulga (powiązanie z sekcją Odbytnica). Obraz objawów brzusznych cechuje wzmożone, nagłe wydzielanie, a nie zapalenie.

Mocz jest skąpy, gdy skóra i ślinianki intensywnie wydzielają; później, gdy pocenie ustaje, staje się obfity, jasny i ma niski ciężar właściwy [Allen], [Clarke]. Częste parcie na mocz podczas gwałtownego napadu ma charakter wyłącznie odruchowy; pieczenie nie jest wyraźne. U chorych na cukrzycę z nadmiernymi potami odnotowano klinicznie paliatywne wyrównanie ilości wilgoci na obwodzie ciała (nie wyleczenie) [Clarke]. Po gorących nocach mocz może mieć lekki, słodkawy zapach.

Nagłe parcie z luźnymi, wodnistymi stolcami, nasilające się po ciepłych napojach lub bezpośrednio po jedzeniu; bolesne parcie jest niewielkie; po wypróżnieniu następują ulga i uczucie lekkości [Allen], [Hering]. Podczas oddawania stolca pot leje się strumieniami; odbyt może swędzieć od wilgoci. U niektórych występuje naprzemienność — jednego dnia biegunka, następnego zaparcie z wilgotną skórą; w obu stanach obowiązuje ta sama modalność termiczna. China obejmuje osłabienie po utracie płynów, lecz towarzyszą mu marznięcie i wzdęcia; w obrazie Jaborandi chory jest rozgrzany, szuka powietrza i jest „mokry” [Farrington], [Clarke].

Czynność seksualna jest osłabiona w okresie wyczerpania; po nocnych potach mogą występować polucje, pozostawiające chorego osłabionym (Objawy ogólne). Ból jąder nie jest charakterystyczny (porównaj Iod., Spong.). W zapaleniu ślinianek przyusznych obawę przed przeniesieniem się procesu chorobowego na inne narządy łagodzi powinowactwo leku do ślinianek; w zapaleniu jąder należy raczej brać pod uwagę Puls., Rhod.

Ślinotok ciężarnych jest klasycznym wskazaniem — zalew śliny, pogorszenie w cieple i podczas ruchu, poprawa na chłodnym powietrzu i po małych łykach zimnej wody [Clarke], [Boericke]. Obfite pocenie się w okresie przekwitania (uderzenia gorąca kończące się potem) odpowiada obrazowi leku, gdy gorące pomieszczenia są udręką, a świeże powietrze przynosi natychmiastową ulgę (porównaj Lach., Amylen.) [Clarke]. Piersi wydają się pełne i wilgotne; odnotowano skłonność do pobudzania laktacji (empirycznie) [Clarke]. Upławy nasilają się w cieple i podczas ruchu; bielizna jest mokra i lepko wilgotna. Przebieg porodu ze zlewnymi potami i omdleniami może ulec ustabilizowaniu dzięki biegunowości obrazu leku (pogorszenie w cieple; poprawa na powietrzu i w spoczynku).

Duszność w ogrzewanych pomieszczeniach; wilgotny kaszel wywołany łaskotaniem; uczucie obecności syropu w oskrzelach; poprawa w chłodnym, poruszającym się powietrzu i po odkrztuszeniu [Clarke], [Boericke]. W nocy chory budzi się z uczuciem duszenia, z poduszką mokrą od potu i śliny; poprawa po przyjęciu pozycji siedzącej przy otwartym oknie (odsyłacz: Sen). Obrazowi leku dobrze odpowiadają chorzy na astmę, którzy „muszą się spocić, aby móc oddychać”. Ból jest niewielki; dominuje nadmiar wydzieliny wywołujący uczucie duszenia, z ulgą pod wpływem powietrza.

Tętno początkowo przyspiesza wraz z uderzeniem gorąca, następnie staje się słabe i wolne; kołatanie serca przy wchodzeniu po schodach w dusznym powietrzu; uczucie omdlewania z potem i dzwonieniem w uszach (odsyłacze: Głowa/Uszy) [Allen], [Hughes]. Niepokój w okolicy przedsercowej ustępuje natychmiast po zaczerpnięciu chłodnego powietrza. W opisach toksykologicznych po bardzo dużych dawkach występowała zapaść — to ważna analogia, nakazująca ostrożność [Hughes]. Duszność w pozycji leżącej nie jest stałym objawem; kluczowe są zależne od układu wegetatywnego wahania częstości tętna i napięcia, towarzyszące falom obfitego wydzielania.

Ucisk w klatce piersiowej podczas napadu zaczerwienienia; chory musi rozluźnić odzież i szukać powietrza; ciepłe, wilgotne pomieszczenia wywołują mokry, rzężący kaszel, choć swobodne odkrztuszanie staje się możliwe dopiero po zajęciu miejsca przy oknie (Oddychanie) [Clarke], [Boericke]. Przy każdym kaszlnięciu występują kłucia pod obojczykami; chory ma wrażenie, jakby klatka piersiowa była „skąpana od wewnątrz”. Lek nie wywołuje głębokiego zapalenia płuc; wypełnia oskrzela rzadkim śluzem i utrudnia oddychanie (porównaj Ant-t.). Po gwałtownym napadzie po klatce piersiowej rozchodzi się chłód, a tętno staje się miękkie.

Plecy zlane potem, szczególnie między łopatkami i wzdłuż kręgosłupa; dreszcz biegnący w dół pleców zwiastuje wystąpienie potu [Clarke]. Ból grzbietu od leżenia w mokrej pościeli; poprawa po osuszeniu i ochłodzeniu. Osłabienie okolicy lędźwiowej po nocnych potach; chory chce siedzieć lub leżeć, z nawiewem skierowanym na plecy. Świąd okolicy kości guzicznej występuje u osób, które pocą się podczas snu.

Drżenie rąk i kolan po poceniu się; nogi ciężkie i wilgotne; dłonie mokre i lepkie, wskutek czego przedmioty wyślizgują się z rąk (nadpotliwość dłoni) [Clarke], [Boericke]. Bolesne kurcze łydek w gorących, wilgotnych pomieszczeniach; poprawa przy wachlowaniu i obmywaniu zimną wodą. Skóra stóp ulega maceracji od potu; bolesność między palcami (Skóra). Najmniejszy wysiłek w cieple nasila pocenie i osłabienie.

Skóra jest głównym miejscem ujawniania się objawów: nagły, obfity pot, ciepły, często lekko kwaśny, niekiedy oleisty, spływa z głowy, twarzy i tułowia; w miarę narastania osłabienia staje się zimny i lepki [Allen], [Clarke], [Boericke]. Wykwity mają charakter wtórny — potówki zwykłe, potówki czerwone, wyprzenia w fałdach skóry; pocenie się owłosionej skóry głowy z wypadaniem włosów. Zahamowanie potu nasila nieżyt i astmę (kliniczne nawiązanie do prawa Heringa) [Hering], [Clarke]. Świąd wilgotnych okolic (pachy, pachwiny, krocze) z przeczosami. Skóra dobrze znosi dostęp powietrza, źle zaś okrywanie.

Sen jest płytki i przerywany przez poty; w pierwszym okresie snu poduszka i pościel zostają przemoczone; chory budzi się osłabiony, lepki od potu i spragniony małych łyków zimnego płynu (odsyłacze: Pot/Żołądek) [Boericke], [Clarke]. Opisywano sny o duszeniu się lub pływaniu w ciepłej wodzie; w gorących pomieszczeniach występuje gwałtowne wybudzanie z kaszlem i śliną w ustach. Odkrycie się i przejście do chłodniejszego pokoju pozwala spać dłużej bez przerwy. Dzieci ślinią się i skopują okrycie; uspokajają się po otwarciu okien. Po nocy obfitych potów następny dzień upływa w otępieniu i wyczerpaniu.

Sny o falach, kąpielach i ulewnym deszczu; o duszeniu się i bieganiu w poszukiwaniu powietrza; o zębach wpadających do ust pełnych wody (symboliczne nawiązanie do ślinotoku) [Clinical], [Clarke]. Sny są bardziej wyraziste po ciepłej kolacji lub gorących napojach (Pokarmy & napoje).

Gorączka zaczyna się uderzeniem gorąca w dusznym pokoju, a kończy zlewnym potem, który łagodzi gorąco i napięcie — temperatura spada wraz z wystąpieniem potu (cykl diagnostyczny) [Clarke], [Allen]. Lek opisywany jest jako środek paliatywny w gorączce hektycznej i nocnych potach u chorych na gruźlicę, gdy wyraźnie zaznaczają się głód powietrza i przemaczanie pościeli [Boericke]. Dreszcz jest krótki lub nie występuje; działanie leku dotyczy przede wszystkim regulacji gorąca i potu.

Uczucie zimna biegnące w dół pleców może zapowiadać napad, lecz gorąco przeważa do chwili wystąpienia potu; następnie gorąco ustępuje i pojawia się osłabienie [Allen], [Clarke]. Pot jest objawem charakterystycznym — obfity, początkowo ciepły, potem zimny, przesiąka przez ubranie; pogorszenie pod wpływem ciepła, wysiłku i gorących napojów; poprawa w chłodnym powietrzu i po odkryciu się. Zahamowanie potu nasila uczucie ucisku wewnątrz ciała (Objawy ogólne).

Ciepłe napoje i zupy natychmiast wywołują pot, ślinienie, a czasem również wypróżnienie; zimna woda pita małymi łykami łagodzi nudności i łaskotanie w gardle (kluczowa modalność) [Allen], [Hughes]. Może występować ochota na kwaśne pokarmy i zimne owoce, lecz często są one źle tolerowane i nasilają wydzielanie jelitowe (Brzuch/Odbytnica). Apetyt jest niewielki podczas napadu, lepszy po spoceniu się. Alkohol nasila uderzenia gorąca i pot.

Jaborandi jest wzorcowym przykładem „leku ułatwiającego odpływ”: kieruje płyny na powierzchnię ciała i do przewodów wydzielniczych — skóry, ślinianek, oskrzeli — a dobrany na zasadzie podobieństwa reguluje układ, w którym odpływ jest zablokowany (gorąco, duszność, ucisk) lub wydzielanie przebiega nieprawidłowo (nocne poty, ślinotok, nadmierne wydzielanie śluzu w oskrzelach). Decydujące są modalności ogólne: pogorszenie pod wpływem gorąca, ciepłych napojów, wysiłku oraz w dusznych, wilgotnych pomieszczeniach; poprawa w chłodnym, poruszającym się powietrzu, po odkryciu się i przy swobodnym odpływie wydzielin [Clarke], [Allen], [Boericke]. Powinowactwa narządowe łączą się ze sobą: Skóra/Pot (zlewne pocenie) ↔ Jama ustna/Ślinianki przyuszne (ślinotok) ↔ Oczy (zwężenie źrenic, skurcz mięśnia rzęskowego z bólem okolicy brwi) ↔ Klatka piersiowa/Oddychanie (nadmierne wydzielanie śluzu w oskrzelach i duszenie się w cieple) ↔ Serce (słabe, miękkie tętno po uderzeniu gorąca) ↔ Jelita (nagłe parcie związane z wydzielaniem po ciepłym posiłku) ↔ Układ moczowy (skąpomocz podczas pocenia, później obfite oddawanie moczu). Porównaj Mercurius (ślinienie + pot, lecz w obrazie Merc. występują cuchnące wydzieliny, drżenie, marznięcie i pogorszenie nocą w łóżku; w obrazie Jaborandi wydzieliny są czyste, chory odczuwa gorąco i szuka dostępu powietrza) [Hering], [Clarke]; China (wyczerpanie po utracie płynów, lecz z marznięciem i wzdęciami; Jaborandi — gorąco i wilgoć) [Farrington]; Sambucus (nocne duszenie się z potem, lecz z zahamowaniem odpływu wydzielin) [Boger]; Gelsemium (pot z sennością i osłabieniem ruchowym; Jaborandi — zalew wydzielin związany z układem wegetatywnym); Pilocarpinum i Physostigma w skurczach w obrębie oka (Piloc. — obraz bardziej ograniczony do oczu; Jabor. — szerszy zakres objawów gruczołowych) [Hughes], [Clarke]. Dynamika: szybki początek w cieple; natychmiastowa ulga pod wpływem powietrza i odpływu wydzielin; później narastające osłabienie — tę biegunowość należy uwzględnić w trybie życia i dawkowaniu.

Etiologia / Gorąco i duszne pomieszczenie

• Glonoinum — gwałtowne przekrwienie głowy pod wpływem słońca lub gorąca, z niewielkim wydzielaniem; w obrazie Jaborandi ulgę przynoszą pot i ślinotok, a przebieg jest mniej gwałtowny. [Clarke], [Kent].

• Carbo vegetabilis — zapaść w gorących, dusznych pomieszczeniach z pragnieniem wachlowania; w obrazie Carbo veg. występują objawy duszenia i zimno, natomiast w obrazie Jaborandi — gorąco, pot i obfite wydzielanie. [Nash], [Boericke].

Ślinienie (ślinotok)

• Mercurius — obfita ślina z cuchnącym oddechem, obłożonym językiem, marznięciem i bólami kości; ślina w obrazie Jaborandi jest ciepła i czysta, a objawy nasilają się w cieple i łagodnieją pod wpływem powietrza. [Hering], [Clarke].

• Kali iodatum — ślinienie z nieżytem nosa i wychudzeniem, więcej owrzodzeń; w obrazie Jaborandi dominuje sam zalew wydzielin gruczołów zewnątrzwydzielniczych, bez podłoża wrzodziejącego. [Clarke], [Boger].

Nadpotliwość / Poty nocne

• China — poty z osłabieniem po utracie płynów; chory marznie, ma wiotkie tkanki i wzdęcia; w obrazie Jaborandi odczuwa gorąco, szuka dostępu powietrza, a pot łagodzi uczucie ucisku. [Farrington].

• Sambucus — nocne poty z napadami duszenia; pot może być zahamowany; Jaborandi natomiast umożliwia swobodny odpływ wydzielin. [Boger].

• Thuja — oleisty, słodkawy pot skóry o cechach sykotycznych; pot w obrazie Jaborandi jest ciepły, zlewny i wywoływany aktywnością. [Boger], [Boericke].

Nadmierne wydzielanie śluzu w oskrzelach / Astma

• Antimonium tartaricum — rzężący kaszel z małą zdolnością odkrztuszania i sinicą; w obrazie Jaborandi mniej rzężenia, więcej wydzieliny, pogorszenie w cieple i poprawa pod wpływem powietrza. [Clarke], [Boericke].

• Ipecacuanha — kurczowy kaszel z nudnościami i czystym językiem; w obrazie Ipecac występują bladość i zimno; w obrazie Jaborandi — gorąco, pot i obfity wypływ śliny. [Farrington].

Oko (zwężenie źrenic / skurcz mięśnia rzęskowego)

• Physostigma — wyraźny skurcz mięśnia rzęskowego, krótkowzroczność, ból okolicy brwi; mniej ślinienia i potu niż w obrazie Jaborandi. [Hughes], [Allen].

• Pilocarpinum — obraz alkaloidu — objawy oczne i wydzielnicze; Jaborandi obejmuje ponadto szerszy kontekst gruczołowo-skórny. [Hughes], [Clarke].

Włosy / Pocenie się owłosionej skóry głowy

• Natrum muriaticum — tłusta skóra głowy, wypadanie włosów związane ze smutkiem; mniej potu wywoływanego gorącem; w obrazie Jaborandi dominują objawy związane z temperaturą i wydzielaniem. [Clarke], [Kent].

• Sulphur — gorąco na szczycie głowy, poranne poty głowy; typ zaniedbanego filozofa; obraz Jaborandi jest czysto wegetatywny, z poszukiwaniem dostępu powietrza. [Kent], [Clarke].

• Lek komplementarny: China — po nadmiernym poceniu lub ślinieniu, dla przywrócenia sił; sekwencja Jaborandi → China jest klasyczna. [Farrington], [Dewey].

• Lek komplementarny: Mercurius — gdy ślinotokowi towarzyszą odór i owrzodzenia, Mercurius może dopełnić rozpoczętą przez Jaborandi regulację wydzielania. [Clarke], [Hering].

• Lek komplementarny: Sambucus — w nocnych potach z duszeniem; Jaborandi umożliwia odpływ wydzielin, natomiast Sambucus chroni przed jego zahamowaniem. [Boger].

• Dobrze działa po: Aconite — w pobudzeniu gorączkowym; gdy gorąco i niepokój ustępują miejsca potrzebie spocenia się, Jaborandi dopełnia przełom gorączkowy. [Clarke], [Dewey].

• Dobrze działa po: Gelsemium — po osłabieniu nerwowym z poceniem; Jaborandi odpowiada stanom, w których wydzielanie jest nadmierne i wywołuje uczucie ucisku. [Farrington].

• Dobrze poprzedza: Calcarea carbonica — jeśli u bladych osób o wiotkich tkankach utrzymują się przewlekłe poty owłosionej skóry głowy i wypadanie włosów. [Kent], [Clarke].

• Leki pokrewne — Pilocarpinum (alkaloid), Physostigma (skurcze w obrębie oka), Antimonium tartaricum, Ipecacuanha, Mercurius, China, Sambucus, Thuja — zob. różnicowanie. [Hughes], [Clarke], [Boger], [Boericke].

• Antidota — Atropine (antagonista fizjologiczny) w stanach toksycznych; Camphor w zapaści; Nux vomica w nadmiernej aktywności żołądka po ciepłych napojach. [Hughes], [Clarke].

• Leki niezgodne — nie ustalono; należy unikać zbędnego naprzemiennego stosowania z Mercurius, chyba że wymagają tego odór lub owrzodzenia. [Clarke], [Kent].

Wskazania
Nadpotliwość (głowy, dłoni, menopauzalne uderzenia gorąca kończące się potem); nocne poty w gruźlicy (działanie paliatywne); ślinotok ciężarnych; ślinotok po rtęci; zapalenie ślinianek przyusznych (świnka) ze ślinieniem; astma z nadmiernym wydzielaniem śluzu w oskrzelach w ciepłych, dusznych pomieszczeniach; skurcz mięśnia rzęskowego i zwężenie źrenic z bólem okolicy brwi (Pilocarpinum) [Clarke], [Boericke], [Allen], [Hering], [Hughes].

Dawkowanie
Czynnościowa nadmierna sekrecja dobrze reaguje na 6C–30C, powtarzane od jednego do trzech razy dziennie przez kilka dni, po czym następuje przerwa. Nocne poty często ustępują po pojedynczej dawce 30C przed snem, powtarzanej p.r.n. Przewlekła nadpotliwość dłoni lub głowy może reagować na 6X–6C dwa razy dziennie przez kilka tygodni (ocena co tydzień) [Dewey], [Clarke]. Przy wskazaniach wyłącznie ocznych klasycznie stosuje się pomocniczo Pilocarpinum 3X–6X lub 6C pod opieką specjalisty [Hughes].

Powtarzanie dawek
Z każdą poprawą (dłuższe przerwy bez potu, mniej przemoczona poduszka, stabilniejsze tętno) należy wydłużać odstęp między dawkami. Jeśli dominuje wyczerpanie, podać China jako lek interkurencyjny.

Postępowanie wspomagające
Chłodne, poruszające się powietrze; unikanie gorących napojów i zup wieczorem; obmywanie letnią lub chłodną wodą; częste zmiany bielizny i pościeli; łagodny dostęp powietrza po spoceniu zamiast gwałtownego oziębiania. Nigdy nie należy hamować uporczywych potów środkami ściągającymi, chyba że postępowanie wynika z zasady podobieństwa, ponieważ zahamowanie potu nasila dolegliwości w klatce piersiowej [Hering], [Clarke].

Praktyczne spostrzeżenia z przypadków

• Ślinotok ciężarnych — przemoczona poduszka, pogorszenie w ciepłej kuchni: Jaborandi 12C t.i.d.; w ciągu pięciu dni ilość śliny zmniejszyła się o połowę, pacjentka mogła spać (przy otwartych oknach). [Clinical], [Clarke].

• Nadpotliwość dłoni — pracownik biurowy, papier wyślizguje się z rąk, pogorszenie w cieple: Jaborandi 6X b.i.d.; dłonie dostatecznie suche, by umożliwić pracę, nawrót tylko latem. [Clinical], [Boericke].

• Nocne poty w gruźlicy — duszenie się na dusznej sali szpitalnej, poprawa przy oknie: Jaborandi 30C nocte; poty mniej obfite; później China z powodu wyczerpania. [Clinical], [Clarke].

• Skurcz mięśnia rzęskowego — ból okolicy brwi po pobycie w ciepłym teatrze, ze zwężeniem źrenic: Pilocarpinum 6C × 2; następnego dnia czytanie bez dolegliwości. [Clinical], [Hughes].

Umysł

• Lęk — uczucie duszenia się; pogorszenie w ciepłym pomieszczeniu, poprawa przy otwartym oknie. Wskazówka przy doborze leku w warunkach „oddziału szpitalnego”. [Clarke].

• Drażliwość — pogorszenie pod wpływem gorąca i zaduchu; niecierpliwość na tle objawów wegetatywnych. [Kent], [Clarke].

• Obojętność — po spoceniu się; skrajne wyczerpanie, stan „ogołocenia z sił”. [Allen].

• Strach — przed zadławieniem, z zalewaniem śliną i śluzem; odruchowa panika. [Hering].

• Poprawa — chłodne powietrze łagodzi przytłoczenie psychiczne. Nadrzędna modalność. [Clarke].

Głowa

• Pocenie się — obfite pocenie się owłosionej skóry głowy z bólem głowy. Charakterystyczny objaw: pot na głowie. [Allen], [Clarke].

• Ból — jak od opaski, w okolicy czoła; pogorszenie pod wpływem gorąca; poprawa po obmywaniu zimną wodą. Praktyczny sposób łagodzenia dolegliwości. [Clarke].

• Oczy — skurcz akomodacji z bólem okolicy brwi; pogorszenie w ciepłym pomieszczeniu. Charakterystyczny objaw oczny. [Allen], [Hughes].

• Włosy — wypadanie po poceniu się owłosionej skóry głowy. Objaw dotyczący trofiki. [Clarke], [Boericke].

• Zawroty głowy — po spoceniu się, ze słabym tętnem. Oznaka wyczerpania. [Allen].

Oczy

• Źrenica — zwężona, ze skurczem mięśnia rzęskowego. Kluczowy objaw diagnostyczny. [Allen], [Hughes].

• Widzenie — niewyraźne przy patrzeniu w dal; pogorszenie w ciepłym pomieszczeniu. Krótkowzroczność czynnościowa. [Clarke].

• Światłowstręt — podczas skurczu mięśnia rzęskowego; poprawa w ciemności. Wskazówka dotycząca postępowania. [Allen].

• Łzawienie — towarzyszy ślinotokowi. Współwystępowanie dwóch objawów wydzielania zewnętrznego. [Clarke].

Nos / Gardło / Jama ustna

• Katar — wodnisty; pogorszenie w ciepłym pomieszczeniu; poprawa na świeżym powietrzu. Rubryka dotycząca wpływu otoczenia. [Clarke].

• Ślinotok — obfity, moczący poduszkę, zwłaszcza w nocy. Podstawowa rubryka. [Allen], [Hering].

• Ślinianka przyuszna — obrzęk ze ślinotokiem (świnka). Zakres objawów związanych ze świnką. [Clarke].

• Gardło — odchrząkiwanie śluzu; pogorszenie w ciepłym pomieszczeniu. Związek z objawami oskrzelowymi. [Clarke].

• Smak — zniekształcony po gorących napojach. Objaw wskazujący czynnik wyzwalający. [Allen].

Żołądek / Brzuch / Odbytnica

• Nudności — pogorszenie po ciepłych napojach; poprawa po małych łykach zimnych napojów. Kluczowa modalność. [Allen], [Hughes].

• Biegunka — po jedzeniu; pogorszenie po gorących potrawach; ulga po wypróżnieniu. Łańcuch reakcji odruchowych. [Allen], [Hering].

• Brzuch — lepki pot z kolką. Burzliwe objawy wegetatywne. [Clarke].

• Apetyt — zmniejszony podczas pocenia się; potem powraca. Wzorzec ustępowania burzliwych objawów. [Allen].

• Odbijania — ciepłe, bez smaku, z potem. Objaw współwystępujący. [Allen].

Układ moczowy

• Mocz — skąpy podczas pocenia się; później obfity i jasny. Wzajemnie odwrotna zależność między drogami wydalania. [Allen], [Clarke].

• Parcie na mocz — częste, odruchowe, z uderzeniami gorąca. Dodatkowy objaw potwierdzający. [Clarke].

• Moczenie mimowolne — w nocy u dzieci zlewających się potem. Obraz z przewagą wilgoci. [Clinical], [Clarke].

Klatka piersiowa / Oddychanie / Serce

• Astma — pogorszenie w ciepłym, dusznym pomieszczeniu; poprawa na świeżym powietrzu. Charakterystyczna rubryka oddechowa. [Clarke], [Boericke].

• Kaszel — wilgotny, rzężący; odkrztuszanie skąpe, dopóki chory nie znajdzie się w chłodnym powietrzu. Próba przy otwartym oknie. [Clarke].

• Ucisk — poprawa po rozluźnieniu ubrania. Praktyczna wskazówka przy łóżku chorego. [Clarke].

• Tętno — słabe, wolne po spoceniu się. Oznaka wyczerpania. [Allen], [Hughes].

• Kołatanie serca — przy wchodzeniu pod górę lub po schodach w dusznym pomieszczeniu; związek z wysiłkiem i gorącem. [Allen].

Skóra / Pocenie się / Objawy ogólne / Sen

• Pocenie się — obfite, uogólnione, nocne, moczące poduszkę. Najważniejszy objaw charakterystyczny. [Boericke], [Clarke].

• Pocenie się — przy najmniejszym wysiłku w cieple. Rubryka dotycząca czynnika wyzwalającego. [Allen].

• Zahamowanie pocenia się — nasila nieżyt i astmę. Prawidłowość nakazująca ostrożność. [Hering].

• Objawy ogólne — pogorszenie pod wpływem gorąca; poprawa na świeżym powietrzu; pogorszenie po ciepłych napojach; poprawa po odkryciu się. Cztery nadrzędne modalności. [Clarke], [Allen].

• Sen — pragnienie odkrycia się; pogorszenie wskutek nocnych potów. Potwierdzenie w zachowaniu chorego. [Boericke].

Hering, C. — The Guiding Symptoms of Our Materia Medica (1879–1891): ślinotok, pocenie się, nadmierne wydzielanie śluzu w oskrzelach; uwagi kliniczne (ciąża, świnka, nocne poty).
Allen, T. F. — Encyclopædia of Pure Materia Medica (1874–1879): próby lekowe i toksykologia Jaborandi oraz Pilocarpinum; dane dotyczące oczu, wydzielania śliny i żołądka; modalności.
Clarke, J. H. — A Dictionary of Practical Materia Medica (1900): pełny obraz leku — nadmierna potliwość, ślinotok, powinowactwo do ślinianek przyusznych, łagodzenie dolegliwości oddechowych pod wpływem powietrza; relacje między lekami.
Hughes, R. — A Manual of Pharmacodynamics (koniec XIX w.): działanie farmakologiczne pilokarpiny; profil muskarynowy jako podstawa obrazu homeopatycznego; zastosowanie okulistyczne.
Boericke, W. — Pocket Manual of Homœopathic Materia Medica (1901): objawy charakterystyczne — obfity pot i ślina, nocne poty w gruźlicy płuc, zapalenie ślinianek przyusznych; modalności.
Boger, C. M. — Synoptic Key of the Materia Medica (1915): modalności (pogorszenie pod wpływem gorąca, poprawa pod wpływem powietrza), rubryki oskrzelowe i dotyczące pocenia się; porównania (Merc., China, Samb.).
Kent, J. T. — Lectures on Homœopathic Materia Medica (1905): ujęcie miazmatyczne; przeciwstawne wzorce wegetatywne; porównania z Merc., China, Physostigma.
Farrington, E. A. — Clinical Materia Medica (1890): różnice dotyczące ślinotoku i potów (Merc., China, Ipec.); postępowanie w dolegliwościach klatki piersiowej i zapaści.
Phatak, S. R. — Materia Medica of Homoeopathic Medicines (XX w.): zwięzła charakterystyka istoty obrazu leku — obfite wydzieliny, pogorszenie pod wpływem gorąca, poprawa pod wpływem powietrza; uwagi dotyczące żołądka i oczu.
Dewey, W. A. — Practical Homœopathic Therapeutics (początek XX w.): postępowanie w nocnych potach i ślinotoku; kolejność stosowania z China/Aconite.
Nash, E. B. — Leaders in Homœopathic Therapeutics (1899): porównania stanów zapaści i silnej potrzeby powietrza (Carbo-veg. a stany „gorące i mokre”).
Tyler, M. L. — Homœopathic Drug Pictures (XX w.): barwny opis „leku otwartego okna” w obrazie potów i ślinotoku.
Dunham, C. — Homœopathy, the Science of Therapeutics (1877): rozważania o obfitym poceniu się i odpływie wydzielin; odniesione porównawczo do Jaborandi.