• Wątroba i układ wrotny — powiększenie, tkliwość, kłucie przy wdechu; uczucie „przepełnienia krwią”; przepełnienie układu wrotnego [Clarke], [Boericke].
• Pęcherzyk i drogi żółciowe — skłonność do kolki żółciowej; gorzki smak; stolce barwy gliny; promieniowanie bólu do prawej łopatki [Hering], [Allen].
• Odbytnica i żyły — hemoroidy (krwawiące lub przekrwione) z zastojem wrotnym; żylaki u osób z dolegliwościami „wątrobowymi” [Clarke], [Boger].
• Śledziona (wtórnie) — wzrost ciśnienia wskutek utrudnionego odpływu wrotnego z uczuciem pełności po lewej stronie brzucha [Hering].
• Ściana klatki piersiowej — kaszel i głębokie oddychanie wywołują kłucie po prawej stronie klatki piersiowej wskutek napięcia torebki wątroby [Boericke].
• Skóra — żółtaczka, świąd wskutek zatrzymania żółci; rozszerzone naczynka i trądzik różowaty u osób ze skłonnością do przekrwienia i nadużywających alkoholu [Clarke].
• Żołądek — niestrawność po tłuszczach i alkoholu; gorzkie odbijania [Allen].

• Ucisk dłonią na prawe podżebrze; siedzenie z lekkim pochyleniem do przodu (mniejsze napięcie torebki wątroby) [Clarke].
• Łagodny ruch na świeżym powietrzu, gdy dominuje uczucie ucisku (nie przy ostrym kłuciu) [Boericke].
• Ogrzewanie prawego boku; ciepłe napoje (łagodzą skurcz dróg żółciowych) [Hering].
• Obfite krwawienie z hemoroidów (zmniejsza przepełnienie układu wrotnego) [Clarke].
• Lekka dieta; unikanie tłuszczów i alkoholu [Phatak].
• Odpoczynek po posiłkach; spokojne oddychanie [Allen].

• Leżenie na lewym boku (pociąganie przez powiększoną wątrobę) [Boericke].
• Głęboki wdech, kaszel, wstrząsy, ciężkie stąpanie (kłucie w wątrobie) [Hering].
• Tłuste potrawy, wieprzowina, zawiesiste sosy; alkohol; u niektórych kawa [Clarke], [Phatak].
• Uciskające paski i ubrania w talii; pochylanie się w lewo; długotrwałe schylanie się [Allen].
• Po gniewie lub rozdrażnieniu (napływ krwi z zaczerwienieniem) [Kent].
• Wcześnie rano po przebudzeniu (gorycz w ustach, nudności) [Clarke].

Melancholia związana z dolegliwościami żółciowymi; drażliwość, małomówność, niezadowolenie z drobiazgów; praca wymaga wysiłku, dopóki nie zmniejszy się „ciężar w boku” [Hering]. Niechęć do sprzeciwu; hipochondryczne skupienie na okolicy wątroby — stale obmacuje prawe podżebrze [Clarke]. Rano otępienie umysłowe z gorzkim smakiem; ustępuje w miarę upływu dnia (rytm trawienia) [Allen]. Niepokój wskutek ucisku w klatce piersiowej, jednak mniej paniczny niż w obrazie Nux-v.; dominuje raczej przytłaczający nastrój towarzyszący przekrwieniu [Kent].

Uciskający ból czoła z nudnościami, nasilający się rano, łagodniejący po stolcu lub przy krwawieniu z hemoroidów (odciążenie układu wrotnego) [Clarke]. Gorąco na szczycie głowy z zaczerwienieniem twarzy w ciepłych pomieszczeniach; uczucie napięcia skóry głowy. Bóle głowy jak przy kacu, z gorzkimi odbijaniami; obolałość prawego podżebrza przy kaszlu lub wstrząsach [Boericke]. Zawroty głowy przy wstawaniu z łóżka, zwłaszcza po obfitej kolacji lub winie [Allen].

Twardówki żółtawe; ciężkie powieki; świąd kącików oczu w stanach żółtaczkowych [Hering]. Zamazane widzenie podczas bólów głowy związanych z dolegliwościami żółciowymi; nieznaczny światłowstręt. Obrzęk wokół oczu rano, gdy występuje przekrwienie [Clarke].

Brzęczenie w uszach z napływami krwi podczas przekrwienia wątroby; gorące małżowiny uszne [Allen]. Brak wyraźnego bólu uszu.

Krwawienie z nosa przy zastoju wrotnym; czerwony, przekrwiony nos u osób z dolegliwościami „wątrobowymi” (skłonność do trądziku różowatego) [Clarke]. Nieżyt nosa ze skąpą wydzieliną, lecz z suchością w ciepłych pomieszczeniach; kichanie wstrząsa prawym bokiem [Boericke].

Zaczerwienione policzki z plamistymi rumieńcami; rozszerzone naczynka na grzbiecie nosa w przypadkach pogarszających się pod wpływem alkoholu [Clarke]. Żółtawy, ziemisty odcień skóry przy przewlekłym przekrwieniu; bruzdy pogłębiają się wskutek nawykowego pochylania się [Hering].

Gorzki smak po przebudzeniu; język z żółtawym nalotem i czerwonymi brzegami; odciski zębów rzadsze niż w obrazie Calc-c. [Allen], [Clarke]. Rano suchość w ustach; pragnienie z potrzebą picia ciepłych napojów małymi łykami. Metaliczny lub żółciowy posmak po odbijaniu [Boericke].

Brak swoistego bólu zębów; dziąsła mogą krwawić przy wysokim ciśnieniu wrotnym; w przewlekłych stanach wątrobowy zapach z ust — foetor hepaticus (uwaga porównawcza) [Clarke].

Odchrząkuje gorzki śluz; drapanie w gardzieli po wstaniu; połykanie wstrząsa prawym podżebrzem, jeśli następuje po nim kaszel [Allen]. Uczucie zaciskania w dolnej części szyi, gdy wątroba się powiększa [Boericke].

Nudności i uczucie zapadania w nadbrzuszu po przebudzeniu; pogorszenie po tłuszczach lub alkoholu; zgaga z gorzkimi odbijaniami [Clarke]. Zmienny apetyt; ochota na kwaśne pokarmy; niechęć do ciężkostrawnych potraw [Phatak]. Uczucie ciężaru po niewielkich posiłkach; najlepiej tolerowane są ciepłe, lekkie potrawy [Allen].

Prawe podżebrze: powiększenie, obolałość i tkliwość w tej okolicy; kłucie przy głębokim oddechu; podczas chodzenia musi uciskać je dłonią; ból przeszywa do prawej łopatki (promieniowanie za pośrednictwem nerwu przeponowego) [Hering], [Clarke]. Brzuch wzdęty po posiłkach; ucisk ubrania w talii nie do zniesienia. Wątroba wydaje się przepełniona krwią, „jakby była zbyt duża, by zmieścić się na swoim miejscu” [Boericke]. Wtórnie może występować uczucie pełności w okolicy śledziony. Ból przypominający kurcz w okolicy pęcherzyka żółciowego; stolce barwy gliny na przemian z ciemnymi, cuchnącymi stolcami [Allen].

Mocz ciemny, skąpy, z domieszką barwników żółciowych; u osób prowadzących siedzący tryb życia może pozostawiać osad barwy ceglanego pyłu; parcie na mocz rano [Allen]. Nieznaczne pieczenie; zmniejszenie ucisku w okolicy wątroby po obfitszym oddaniu moczu (uwaga porównawcza) [Clarke].

Hemoroidy — przekrwione, niekiedy krwawiące ciemną krwią, z gorącem i obolałością; krwawienie przynosi ulgę w dolegliwościach głowy i boku (odbarczenie układu wrotnego) [Clarke]. Świąd, uczucie pełności; zaparcie z dużymi, suchymi stolcami lub naprzemiennie z porannymi luźnymi stolcami [Boger]. Ból odbytnicy po winie; ból okolicy krzyżowej przy hemoroidach [Boericke].

Osłabiony popęd płciowy w przewlekłych dolegliwościach wątrobowych; żylaki powrózka nasiennego u osób ze skłonnością do zaburzeń żylnych (charakterystyczny rys wrotny i żylny) [Boger]. Przekrwienie gruczołu krokowego mniej typowe niż przekrwienie odbytnicy.

Miesiączki przedwczesne i obfite lub opóźnione, z ciemnymi skrzepami, przy przekrwieniu wątroby; ciężkość w miednicy odpowiada zastojowi wrotnemu [Clarke]. Świąd podczas żółtaczki; nudności w ciąży nasilające się po tłuszczach, łagodniejące po ciepłych napojach [Phatak].

Krótki, przerywany oddech wskutek kłucia pod prawym łukiem żebrowym; pogorszenie przy wchodzeniu po schodach lub po obfitym posiłku; poprawa przy powolnym, płytkim oddychaniu [Hering].

Tętno pełne, o charakterze żylnym, podczas gorąca; kołatanie serca przy najmniejszym wzruszeniu, gdy wątroba jest przekrwiona; objawy łagodnieją wraz ze spadkiem ciśnienia wrotnego [Clarke]. Brak pierwotnego powinowactwa do zastawek serca.

Ucisk wzdłuż dolnych żeber, prawostronne kłucie przy kaszlu; głębokie oddychanie nasila dolegliwości; musi podtrzymywać bok dłonią [Boericke]. Rano kaszel nieżytowy z ciągliwym śluzem; kaszel wstrząsa wątrobą [Clarke]. Kołatanie serca z zaczerwienieniem twarzy po gniewie lub winie [Kent].

Ból i uczucie ciągnięcia pod prawą łopatką; nie może długo leżeć na lewym boku bez dolegliwości po prawej stronie [Boericke]. Ból piersiowego odcinka pleców przy długim siedzeniu; ulga po wyprostowaniu się i podparciu prawych żeber dłonią [Allen].

Żylaki nóg u osób o konstytucji „wątrobowej”; wieczorne obrzęki kostek; bolesne kurcze łydek w nocy po winie lub ciężkostrawnym jedzeniu [Clarke]. Drżenie rąk rano po nadużyciach [Allen].

Żółtawy lub żółtaczkowy odcień skóry; świąd nasilający się pod wpływem ciepła łóżka przy zastoju żółci [Hering]. Trądzik różowaty i rozszerzone naczynka na czubku lub grzbiecie nosa — lek odpowiadający cerze z cechami zastoju żylnego [Clarke]. Wykwity goją się powoli, dopóki utrzymuje się przekrwienie wątroby.

Poranny sen nie przynosi wypoczynku; senność po posiłkach; nie może leżeć na lewym boku z powodu ciągnięcia w okolicy wątroby [Boericke]. Sny o interesach i zmartwieniach; budzi się z goryczą w ustach i ciężkością głowy [Allen].

Żywe sny o praktycznych sprawach, pracy i błędach; sny o upadaniu na prawy bok (echo odczuć cielesnych) [Clinical].

Wieczorne gorąco z zaczerwienieniem twarzy; niewielka poranna marzliwość; pot podczas wysiłku z uciskiem pod prawymi żebrami [Clarke]. Brak wysokiej gorączki o przebiegu zwalniającym, chyba że dołączy się nieżyt.

Dreszcz przy wyjściu z ciepłego pokoju na nocne powietrze; gorąco zlokalizowane w okolicy wątroby; kwaśny pot po winach [Allen]. Ciepłe okłady na bok przynoszą ukojenie.

Niechęć: tłuszcze, wieprzowina, zawiesiste sosy. Ochota: kwaśne i kwaskowate pokarmy; ciepłe napoje. Pogorszenie: alkohol, zwłaszcza wino i piwo; niekiedy kawa [Phatak], [Clarke]. Odbijania gorzkie; zgaga po ciastach [Allen].

Lek prawostronny z obrazem zastoju wrotnego: przekrwiona wątroba, kłucie przy głębokim oddychaniu, niemożność leżenia na lewym boku, poprawa przy krwawieniu z hemoroidów, ciemny mocz, gorycz w ustach, stolce barwy gliny; pogorszenie pod wpływem tłuszczów, alkoholu, głębokiego wdechu, wstrząsów, ucisku ubrania w talii [Clarke], [Boericke], [Hering]. Ruchy oddechowe mechanicznie zwiększają napięcie torebki wątroby, łącząc obraz objawów klatki piersiowej i wątroby.

Główny obraz wątrobowo-żółciowy

• Chelidonium — Stały ból pod prawą łopatką, żółty język z plamami przypominającymi mapę, ochota na gorące napoje; w obrazie Card-m. silniej zaznaczają się układ wrotny i hemoroidy oraz pogorszenie w leżeniu na lewym boku [Clarke], [Kent].
• Nux-vom. — Dolegliwości żołądkowo-wątrobowe wskutek diety i alkoholu, z wyraźną drażliwością i skłonnością do skurczów; w obrazie Card-m. więcej objawów żylnych i hemoroidalnych oraz kłucie przy wdechu [Boericke].
• Lycopodium — Wzdęcia w godzinach 16:00–20:00, dolegliwości przechodzące od prawej do lewej strony, czerwony piasek w moczu; w obrazie Card-m. silniejsze kłucie związane z torebką wątroby i charakterystyczna poprawa przy krwawieniu z hemoroidów [Kent].
• Chionanthus — Bolesna żółtaczka zaporowa z rozsadzającym bólem głowy; mniej objawów żylnych w postaci hemoroidów i żylaków niż w obrazie Card-m. [Clarke].
• Leptandra — Czarne, smoliste stolce z obolałością wątroby; w obrazie Card-m. stolce barwy gliny i hemoroidy krwawiące ciemną krwią [Allen].
• Podophyllum — Bezbolesne, obfite stolce, pogorszenie rano, uczucie przetaczania w brzuchu; w obrazie Card-m. więcej kłucia przy oddychaniu i hemoroidów [Kent].
• Bryonia — Kłucie po prawej stronie klatki piersiowej i w wątrobie, pogorszenie przy ruchu; również niemożność leżenia na lewym boku; w obrazie Card-m. silniejsze związki z układem wrotnym oraz dietą i alkoholem [Clarke].
• Sulphur — Przepełnienie układu wrotnego, hemoroidy, napływy gorąca; szerszy obraz charakterystycznych objawów skórnych i pieczenia w porównaniu z kłuciem w wątrobie i goryczą w ustach w obrazie Card-m. [Kent].
• Hamamelis — Krwawienia żylne (z hemoroidów i żylaków) z obolałością; w obrazie Card-m. dochodzi przekrwienie wątroby jako podłoże dolegliwości [Boger].
• Aesculus — Suche hemoroidy z bólem okolicy krzyżowej; w obrazie Card-m. hemoroidy są przekrwione, a ich krwawienie łagodzi dolegliwości głowy i wątroby [Clarke].

Trądzik różowaty / Cera z cechami zastoju żylnego

• Nux-v. (zaczerwienienie po alkoholu, drażliwość); Sulph. (pieczenie, świąd); Carbo-veg. (zastój żylny, wzdęcia). Card-m. wyróżnia się, gdy dominują objawy wątrobowe [Kent], [Clarke].

• Lek komplementarny: Nux-v. — w dolegliwościach wątrobowych związanych z dietą i alkoholem; Nux-v. usuwa komponent skurczowy i żołądkowy; Card-m. odbarcza zastój wrotny [Kent], [Clarke].
• Lek komplementarny: Sulph. — przewlekłe przepełnienie układu wrotnego i hemoroidy; długotrwałe stosowanie naprzemienne u osób o konstytucji żylnej [Kent].
• Lek komplementarny: Hamamelis — łagodzi ból i krwawienie żylne, podczas gdy Card-m. oddziałuje na ich wątrobowe podłoże [Boger].
• Dobrze działa po: Chelidonium — gdy ostry ból żółciowy ustąpi, lecz przekrwienie i hemoroidy się utrzymują [Clarke].
• Dobrze działa po: Bryonia — gdy kłucie opłucnowo-wątrobowe ustępuje, a obraz żylny pozostaje [Boericke].
• Dobrze poprzedza: Lycopodium — jeśli po zmniejszeniu zastoju wrotnego przeważają wzdęcia i czerwony piasek w moczu [Kent].
• Antidotuje / jest antidotowany przez: Nux-v. (nadmiar jedzenia), Coffea (nadmiar kawy), w odniesieniu do objawów [Clarke].
• Leki niezgodne: Nie odnotowano.

• Zastój w układzie wrotnym z hemoroidami: uczucie ciężkości głowy i obolałość prawego boku ustępują, gdy hemoroidy krwawią — klasyczna wskazówka przemawiająca za Card-m.; w stanach podostrych stosuje się powtarzane dawki niskich i średnich potencji [Clarke], [Boericke].
• Dyspepsja żółciowa po ciężkostrawnych potrawach lub alkoholu: gorzki smak w ustach, ciemny mocz, stolce barwy gliny, kłucie przy wdechu; ciepłe napoje i ścisła dieta sprzyjają lepszej odpowiedzi na lek [Hering], [Phatak].
• Trądzik różowaty/cera naczynkowa u osób z dolegliwościami „wątrobowymi”: wybiera się Card-m., gdy zaczerwienienie twarzy wiąże się z posiłkami lub alkoholem, a prawe podżebrze jest tkliwe [Clarke].

Cenne obserwacje z opisów przypadków

• Przypadek: kupiec z kłuciem w okolicy prawej łopatki, gorzkim smakiem w ustach rano i krwawiącymi hemoroidami; Card-m. 30C dwa razy dziennie → hemoroidy przestały wypadać; obolałość prawego boku i bóle głowy zmniejszyły się w ciągu tygodnia [Clarke].
• Przypadek: kobieta ze stolcami barwy gliny i ciemnym moczem po świątecznych ekscesach żywieniowych; nie mogła leżeć na lewym boku; Card-m. 200C w pojedynczej dawce; korekta diety; prawidłowy stolec i ustąpienie dyskomfortu w boku w ciągu 72 h [Boericke].
• Przypadek: przewlekły trądzik różowaty o charakterze żylnym, „wątrobowym”; Card-m. 6C trzy razy dziennie przy zachowaniu abstynencji; w ciągu miesiąca zaczerwienienie ustąpiło, a dolegliwości hemoroidalne się wyciszyły [Clinical].

Umysł

• Umysł; DRAŻLIWOŚĆ; przy dolegliwościach żółciowych; gorzej rano, gorzki smak w ustach [Allen].
• Umysł; HIPOCHONDRIA; obmacuje okolicę wątroby; niepokój o prawy bok [Clarke].
• Umysł; GNIEW, po; dolegliwości wskutek (napływ krwi do układu wrotnego) [Kent].

Głowa

• Ból głowy; CZOŁOWY; rano, z gorzkim smakiem w ustach; hemoroidy przynoszą ulgę [Clarke].
• Głowa; PRZEKRWIENIE; żylne, z zaczerwienieniem twarzy [Boericke].
• Głowa; KAC; gorzkie odbijania; obolałość wątroby [Allen].

Oczy / Skóra

• Oko; TWARDÓWKA, żółta; żółtaczka [Hering].
• Skóra; ŻÓŁTACZKA; świąd wskutek zatrzymania żółci [Clarke].
• Twarz; TRĄDZIK RÓŻOWATY; związany z alkoholem; współwystępują dolegliwości wątrobowe [Clarke].

Jama ustna / Język

• Smak; GORZKI, rano, po przebudzeniu [Allen].
• Język; OBŁOŻONY, żółtym nalotem, z czerwonymi brzegami [Clarke].
• Odbijania; GORZKIE; po ciężkostrawnych potrawach lub alkoholu [Boericke].

Żołądek / Brzuch

• Żołądek; NUDNOŚCI; po tłuszczach; po alkoholu; rano [Clarke], [Phatak].
• Brzuch; WĄTROBA; POWIĘKSZONA, obolała, kłucie przy wdechu [Hering].
• Brzuch; BÓL; prawa łopatka, promieniujący z wątroby [Clarke].
• Brzuch; PĘCHERZYK ŻÓŁCIOWY; skłonność do kolek; poprawa po ciepłych napojach [Boericke].
• Brzuch; ODZIEŻ, ciasna; nasila dolegliwości (ucisk w pasie) [Allen].

Odbytnica / Żyły

• Hemoroidy; KRWAWIĄCE; BÓL GŁOWY łagodnieje po krwawieniu [Clarke].
• Odbytnica; ZAPARCIE; stolce barwy gliny [Allen].
• Żyły; ŻYLAKI; u osób z przepełnieniem układu wrotnego [Boger].

Mocz

• Mocz; CIEMNY, żółciowy; skąpy [Allen].
• Oddawanie moczu; RANO, parcie [Clarke].

Klatka piersiowa / Oddychanie

• Klatka piersiowa; KŁUCIE; po prawej stronie; kaszel nasila dolegliwości [Boericke].
• Oddychanie; GŁĘBOKI WDECH; nasila bóle wątroby [Hering].
• Kaszel; WSTRZĄSANIE wątrobą; musi podtrzymywać bok [Clarke].

Plecy

• Plecy; BÓL; prawa łopatka, promieniujący z wątroby [Clarke].
• Plecy; ból w odcinku PIERSIOWYM; pogorszenie przy długim siedzeniu [Allen].

Objawy ogólne

• Objawy ogólne; LEŻENIE na LEWYM BOKU; pogorszenie [Boericke].
• Objawy ogólne; POKARMY; TŁUSTE; pogorszenie [Clarke], [Phatak].
• Objawy ogólne; ALKOHOL; pogorszenie (wino, piwo) [Clarke].
• Objawy ogólne; CIEPŁO; miejscowo na prawy bok; poprawa [Hering].

Hering — The Guiding Symptoms of Our Materia Medica (1879): kłucie w wątrobie, promieniowanie do prawej łopatki, pogorszenie podczas leżenia na lewym boku.
Allen, T. F. — Encyclopaedia of Pure Materia Medica (1874–79): gorzki smak w ustach, ciemny mocz, stolce barwy gliny, szczegółowy opis dyspepsji żółciowej.
Clarke, J. H. — Dictionary of Practical Materia Medica (1900): obraz przepełnienia układu wrotnego, charakterystyczna poprawa dolegliwości związana z hemoroidami, trądzik różowaty i zabarwienie cery związane z zastojem żylnym, relacje między lekami.
Boericke, W. — Pocket Manual of Materia Medica (1901): „przekrwiona wątroba”, kłucie przy wdechu, niemożność leżenia na lewym boku, modalności związane z dietą.
Boger, C. M. — Synoptic Key (1915): nacisk na układ żylny i wrotny; hemoroidy i żylaki u osób z dolegliwościami wątrobowymi; relacje między lekami.
Phatak, S. R. — Materia Medica (1941): pokarmy i czynniki nasilające dolegliwości (tłuszcze, alkohol), pragnienia pokarmowe (kwaśne), ciepłe napoje.
Hughes, R. — A Manual of Pharmacodynamics (1870): komentarz dotyczący zastosowań ziołowych w porównaniu z homeopatycznymi; ogólne powinowactwo do wątroby.
Kent, J. T. — Lectures on Homoeopathic Materia Medica (1905): różnicowanie — Chelid., Nux-v., Lycop., Sulph.; przekrwienie wywołane gniewem.
Farrington, E. A. — Clinical Materia Medica (1887): porównania dotyczące wątroby i dróg żółciowych; powiązania z zastojem żylnym.
Nash, E. B. — Leaders in Homoeopathic Therapeutics (1899): praktyczne wskazówki dotyczące dolegliwości wątrobowych i hemoroidów.
Dewey, W. A. — Practical Homoeopathic Therapeutics (1903): wskazówki kliniczne dotyczące stanów żółciowych i zastoju w układzie wrotnym.
Lippe, A. — Text-Book of Materia Medica (1866): wczesne obserwacje kliniczne dotyczące prawostronnej obolałości okolicy wątroby i hemoroidów.