• Serce i krążenie. Dekompensacja, osłabienie mięśnia sercowego, rozstrzeń serca, zmiany zastawkowe; słabe, niemiarowe tętno, kołatanie serca, uczucie ciężaru lub obolałości w okolicy przedsercowej, kłucia dławicowe; duszność przy niewielkim wysiłku; konieczność przyjęcia pozycji siedzącej; sinica [Clarke], [Boericke], [Boger].
• Błony surowicze i płyny. Obrzęki (kostek), obrzęk uogólniony, wodobrzusze, płyn w jamie opłucnej; zastój żylny [Boericke], [Clarke].
• Nerki. Stan sercowo-nerkowy: skąpy mocz, ciemno zabarwiony, niekiedy zawierający białko; reakcja moczopędna w miarę stabilizowania się pracy serca [Hughes], [Clarke].
• Układ oddechowy. Duszność pochodzenia sercowego, orthopnoë, kaszel sercowy łagodniejący w pozycji siedzącej i na świeżym powietrzu [Clarke], [Boericke].
• Układ nerwowy (sen). Bezsenność wskutek odczuwania pracy serca, kołatania serca i duszności; senność, a mimo to niemożność zaśnięcia [Boericke], [Clarke].
• Wątroba i śledziona (zastój). Zastój w krążeniu wrotnym z uczuciem pełności w prawym podżebrzu w stanach puchlinowych [Clarke].

• Pozycja siedząca, podparcie poduszkami (orthopnoë) [Clarke], [Boericke].
• Całkowity spoczynek, spokój, chłodne, świeże powietrze; powolny, spokojny oddech [Boger], [Clarke].
• Swobodne oddawanie moczu (w miarę powrotu kompensacji) [Boericke].
• Ogrzewanie klatki piersiowej, stałe podparcie okolicy przedsercowej (odczucie subiektywne) [Clarke].

• Leżenie płasko, zwłaszcza na lewym boku (kołatanie serca, duszenie się) [Clarke].
• Wchodzenie pod górę, najmniejszy wysiłek, wchodzenie po schodach, pośpiech [Boericke], [Boger].
• Noc, po północy — odczuwanie pracy serca i głód powietrza [Clarke].
• Zimno i wilgoć oraz zmiany pogody (wysięki w jamach surowiczych) [Boger].
• Pobudzenie emocjonalne, wstrząs lub nagły wysiłek (napady opadania z sił) [Clarke].
• Nadmiar przyjmowanych płynów; późne, obfite posiłki (dolegliwości żołądkowe związane z sercem) [Boericke].

Lęk i niepokój ruchowy wskutek ucisku w okolicy serca; lęk przed uduszeniem po położeniu się; drażliwość, gdy zakłóca się spokój; niemożność skupienia uwagi, gdy serce pracuje niemiarowo. Przygnębienie w okresach puchliny; obawy w nocy [Clarke], [Boericke].

Zawroty głowy przy wstawaniu lub obracaniu się, gdy tętno jest niemiarowe; ciężkość w okolicy czoła z sinawym zabarwieniem twarzy; ból głowy wskutek zastoju żylnego, łagodniejący, gdy zwiększa się ilość oddawanego moczu [Clarke].

Sinawe spojówki z sinicą; przymglenie wzroku przy wysiłku; ciemne obwódki pod oczami w przewlekłej niewydolności [Clarke], [Boericke].

Brzęczenie w uszach przy słabym tętnie; hałas lub wysiłek wywołuje pulsujący huk w uszach (pochodzenia naczyniowego) [Clarke].

Sinawy, zimny koniuszek nosa; głód powietrza; sporadyczne krwawienie z nosa podczas dekompensacji (przynosi ulgę w dolegliwościach głowy) [Clarke].

Blada, obrzmiała lub sinawa; sinica warg przy wysiłku; pot wokół ust podczas napadów opadania z sił [Boericke], [Clarke].

Suchość z pragnieniem zaspokajanym małymi łykami podczas duszności; blady język, czasem z odciskami zębów; gorzki smak w ustach rano przy zastoju [Clarke].

Bez szczególnych objawów; zgrzytanie zębami z udręki podczas niektórych nocy z dolegliwościami sercowymi (na tle nerwowym) [Clarke].

Uczucie ściskania we wcięciu szyjnym mostka podczas orthopnoë; odchrząkiwanie skąpego śluzu przy obrzęku [Clarke].

Dolegliwości żołądkowe związane z sercem: ciężar w nadbrzuszu, wczesne uczucie sytości, wzdęcie uciskające klatkę piersiową; nudności przy niemiarowym tętnie; pogorszenie po późnych kolacjach; poprawa przy częstym jedzeniu małych porcji [Boericke], [Clarke].

Zastój w krążeniu wrotnym; uczucie pełności w prawym podżebrzu; wodobrzusze z napiętą, lśniącą ścianą brzucha; powiększenie śledziony przy długotrwałym zastoju [Clarke].

Skąpy, ciemno zabarwiony mocz; oddawany często, lecz w małych ilościach; czasami zawiera białko; diureza zwiększa się wraz z poprawą czynności serca; obrzęki maleją w miarę zwiększania się ilości moczu [Hughes], [Boericke], [Clarke].

Zaparcie wskutek zastoju żylnego; przekrwione guzki krwawnicze przy niewydolności; skąpe stolce; poprawa, gdy zwiększa się ilość moczu [Clarke].

Osłabienie potencji seksualnej przy niewydolności; rzadkie polucje nocne; obrzęk moszny w zaawansowanej puchlinie (objaw podłoża konstytucjonalnego) [Clarke].

Kołatanie serca i duszność w okresie okołomiesiączkowym u kobiet z dolegliwościami sercowymi; obrzęk kostek wieczorem; uczucie ciężaru piersi podczas orthopnoë [Clarke].

Orthopnoë; głód powietrza; nie może leżeć płasko; duszność przy najmniejszym wysiłku; oddech ze wzdychaniem; objawy płynu w jamie opłucnej (stłumienie odgłosu opukowego u podstaw płuc, suchy, dokuczliwy kaszel) [Clarke], [Boericke].

Tętno słabe, niemiarowe, niekiedy początkowo wolne, potem gwałtowne; kołatanie serca z lękiem; kłucia w okolicy koniuszka serca; bolesność okolicy przedsercowej przy ucisku; ściskanie dławicowe przy wchodzeniu pod górę; dekompensacja serca z obrzękami i skąpomoczem stanowi główną oś obrazu [Clarke], [Boericke], [Boger]. Poprawa podczas spokojnego siedzenia; pogorszenie przy leżeniu na lewym boku, wysiłku i emocjach.

Ucisk, jakby ciężar spoczywał na mostku; musi usiąść i chwycić się łóżka; kaszel sercowy ze skąpą, pienistą plwociną przy płynie w jamie opłucnej; zimny pot na klatce piersiowej podczas napadów opadania z sił [Boericke], [Clarke].

Ból między łopatkami z dusznością; ciężkość w okolicy lędźwiowej przy puchlinie; obrzęk okolicy krzyżowej w późnym okresie [Clarke].

Obrzmiałe kostki, obrzęk pozostawiający dołek po ucisku; zimne dłonie i stopy; sine opuszki palców; nocne bolesne kurcze mięśni łydek wskutek zastoju; osłabienie przy wchodzeniu pod górę [Boericke], [Clarke].

Sinawa, blada, chłodna i wilgotna; obrzęk z sączeniem płynu wokół kostek; napięta i lśniąca przy wodobrzuszu; lepki pot podczas napadów sercowych [Boericke], [Clarke].

Nie może się położyć — wysoko podparty poduszkami; częste budzenie się z kołataniem serca lub łapaniem powietrza; sny o duszeniu się lub wodzie; drzemie nad ranem, gdy zwiększa się ilość oddawanego moczu; senność w dzień, bezsenność w nocy (bezsenność pochodzenia sercowego) [Clarke], [Boericke].

O tonięciu, zatłoczonych pomieszczeniach, w których brakuje powietrza, wchodzeniu po schodach i braku tchu; budzi się zalękniony, spocony, z kołataniem serca [Clarke].

Nie jest lekiem o obrazie gorączkowym. Napływy gorąca z zimnym potem w przełomach sercowych; gorąco twarzy wieczorem z obrzękiem; brak utrzymującej się wysokiej gorączki [Boericke].

Dreszcze: wewnętrzne uczucie zimna, skóra lepka i wilgotna; Gorąco: subiektywne gorąco w klatce piersiowej z uciskiem; Pot: zimny pot na twarzy i klatce piersiowej podczas napadów opadania z sił — nie przynosi ulgi [Boericke], [Clarke].

Pogorszenie po dużych ilościach płynów w nocy i późnych, obfitych posiłkach; alkohol pobudza serce. Pragnienie picia często, małymi łykami; sól nasila obrzęki (uwaga dotycząca podłoża konstytucjonalnego). Poprawa po lekkich, wczesnych kolacjach [Boericke], [Clarke].

Główna oś: serce staje się niewydolne → gromadzą się płyny → nerki nie nadążają. Obraz słabej, niemiarowej czynności serca, orthopnoë, obrzęków lub wodobrzusza, skąpomoczu, sinicy, zimnego potu, bezsenności wskutek odczuwania pracy serca. Poprawa: w pozycji siedzącej, w spokoju, na świeżym, chłodnym powietrzu, przy zwiększeniu diurezy. Pogorszenie: przy leżeniu płasko, pod wpływem wysiłku, w nocy, pod wpływem zimna i wilgoci, emocji. Należy różnicować z Digitalis (skrajne zwolnienie tętna, sina twarz, uczucie zapadania w okolicy żołądka, nudności — silniejsze zaburzenia żołądkowe; często musi usiąść, lecz wolne, przerywane tętno jest bardziej wyrazistym objawem), Crataegus (powinowactwo do odżywienia mięśnia sercowego, słabszy aspekt moczopędny i mniej charakterystyczne obrzęki), Convallaria (kołatanie serca z przewagą zmian zastawkowych i uczuciem, jakby serce miało się zatrzymać po położeniu się; wyraźne uczucie duszenia się), Strophanthus (szybkie wyczerpanie serca z puchliną, lecz bardziej charakterystyczny jest aspekt wzmocnienia skurczu serca), Cactus (uczucie ściskania żelazną obręczą, przekrwienie guzków krwawniczych), Apocynum cannabinum (nasilona puchlina z pragnieniem, lecz piciem niewielkich ilości, wymioty; silny lek przeciw gromadzeniu się płynu w jamach surowiczych) oraz Arsenicum (udręka z niepokojem ruchowym, pieczenie, pogorszenie o północy, pragnienie zaspokajane małymi łykami, znaczne wyczerpanie) [Farrington], [Boger], [Boericke], [Clarke].

Niewydolność serca z puchliną

• Digitalis — Bardzo wolne, przerywane tętno, sina twarz, uczucie zapadania w nadbrzuszu, nudności; chory zauważa, że ruch pogarsza objawy; mocz skąpy, lecz objawy żołądkowe są silniejsze.
• Crataegus — Odżywienie mięśnia sercowego i zaburzenia rytmu; obrzęki i aspekt moczopędny są mniej dominujące; odpowiednie podłoże dla stosowania jako leku wspomagającego.
• Convallaria — Orthopnoë przy zmianach zastawkowych; uczucie, że serce się zatrzyma, jeśli chory się poruszy; nasilone kołatanie serca.
• Strophanthus — Szybkie męczenie się serca; puchlina z działaniem wzmacniającym skurcz serca; bezsenność jest mniej wyraźnym aspektem obrazu.
• Cactus — Dławicowe ściskanie jak „żelazną obręczą”; miejscowy zastój; guzki krwawnicze.
• Apocynum cannabinum — Puchlina jam surowiczych z silnym pragnieniem, lecz złą tolerancją wody; przeważa drażliwość żołądka.
• Arsenicum album — Pieczenie, udręka, niepokój ruchowy, największe pogorszenie o północy; skłonność do zapaści; drażliwość przewodu pokarmowego.

Obraz sercowo-nerkowy (skąpomocz z objawami sercowymi)

• Aurum muriaticum — Stwardnienia, powinowactwo do narządów miednicy; psychicznie wyrzuty sumienia; wyraźne orthopnoë i obrzęki nie stanowią objawu charakterystycznego.
• Sarsaparilla — Kolka moczowa, piasek moczowy; brak obrazu niewydolności serca.
• Mercurius — Białkomocz z potami i ślinotokiem, pogorszenie w nocy; obraz nie jest przede wszystkim sercowy.

• Leki komplementarne: Crataegus oxyacantha (odżywienie mięśnia sercowego), Apocynum cannabinum (przeciwdziałanie gromadzeniu się płynu w jamach surowiczych, gdy dominuje puchlina), Strophanthus (osłabienie napięcia i siły skurczu) [Clarke], [Boericke], [Boger].
• Dobrze działa po: Digitalis (gdy ustępuje skrajne zwolnienie tętna z wypadaniem uderzeń i potrzebne jest szybkie działanie moczopędne i wspomagające), Cactus (po fazie zaciskania) [Clarke], [Boericke].
• Dobrze działa przed: Crataegus (dłuższe wspomaganie odżywienia tkanek), Arsenicum (jeśli utrzymują się udręka, pieczenie i niepokój ruchowy o północy), Apocynum (oporne wysięki surowicze) [Boger].
• Antidota / uwagi: Ograniczyć obciążenie płynami i sól, podeprzeć tułów wyżej na noc, podejmować wysiłek w wolnym tempie; świeże powietrze. Unikać częstego naprzemiennego podawania leków nasercowych bez wyraźnej zmiany obrazu objawów [Clarke], [Boericke].
• Leki niezgodne: W tekstach klasycznych nie określono stałych niezgodności; obserwować zmiany tętna i ilości moczu.

• Lek wzmacniający serce — działa na mięsień sercowy; zwiększa siłę skurczu, jednocześnie zwalniając tętno; stosowany w osłabieniu serca, puchlinie i chorobach zastawek [Clarke], [Boericke].
• Niedomykalność zastawki mitralnej i trójdzielnej — łagodzi duszność, sinicę i obrzęki kostek, gdy kompensacja zaczyna zawodzić [Clarke].
• Puchlina pochodzenia sercowego — płyn w jamach surowiczych, obrzęki nóg, skąpe oddawanie moczu; zwłaszcza gdy digitalis nie działa lub jest przeciwwskazana [Boericke].
• Zaburzenia rytmu serca — niemiarowe tętno z wypadaniem uderzeń, kołataniem serca i lękiem; mniejsza skłonność do kumulacji i mniejsza toksyczność niż w przypadku digitalis [Hughes].
• Astma sercowa — napadowa duszność zmuszająca do przyjęcia pozycji siedzącej, ze słabym tętnem i sinicą [Clarke].
• Wady zastawkowe serca u dzieci — stosowany z powodzeniem we wrodzonych lub nabytych wadach zastawek z dusznością i obrzękami [Boericke].
• Bóle przypominające dławicę piersiową — zaciskanie w okolicy przedsercowej, uczucie omdlewania i ucisk; poprawa w spoczynku i w wyprostowanej pozycji siedzącej [Allen].
• Modalności — pogorszenie pod wpływem wysiłku, w pozycji leżącej i w nocy; poprawa w pozycji siedzącej z podparciem oraz na świeżym powietrzu [Clarke].
• Dawkowanie — głównie w nalewce macierzystej lub niskich potencjach (2X, 3X, 6X); nalewka podawana w kroplach rozcieńczonych wodą, dwa do trzech razy dziennie; wymaga uważnego monitorowania [Boericke].
• Przykłady z praktyki klinicznej

• Puchlina sercowa — U starszego mężczyzny z niedomykalnością zastawki mitralnej, dusznością i obrzękiem nóg nastąpiła szybka poprawa po Adonis vernalis Ø, dziesięć kropli trzy razy dziennie; ilość moczu zwiększyła się w ciągu kilku dni [Clarke].
• Choroba zastawki trójdzielnej z sinicą — Kobieta w średnim wieku z dusznością, kołataniem serca i sinawymi wargami odczuła ulgę po Adonis vernalis 3X; zmniejszyły się obrzęki i lęk [Boericke].
• Zaburzenia rytmu po wysiłku — U chorego ze słabym, niemiarowym tętnem i uciskiem w okolicy przedsercowej, nasilającym się w nocy, po Adonis 6X powróciła miarowość tętna [Hughes].
• Astma sercowa — Mężczyzna, który nie mógł w nocy leżeć płasko i musiał siadać, z trudem chwytając oddech, odczuł wyraźną ulgę po Adonis Ø, powtarzanym co cztery godziny [Clarke].
• Dziecko z wadą zastawkową — Duszność, kołatanie serca i obrzęki kostek u dziesięcioletniego chłopca znacznie zmniejszyły się po Adonis 3X, podawanym dwa razy dziennie [Boericke].

Umysł

• Lęk wskutek ucisku w okolicy serca; lęk przed uduszeniem w pozycji leżącej.
• Niepokój ruchowy w nocy z kołataniem serca.

Głowa

• Zawroty głowy przy wstawaniu ze słabym, niemiarowym tętnem.
• Ból głowy wskutek zastoju żylnego; poprawa, gdy zwiększa się ilość moczu.

Serce / klatka piersiowa

• Kołatanie serca ze słabym, niemiarowym tętnem.
• Ucisk lub ciężar w okolicy przedsercowej; musi przyjąć pozycję siedzącą.
• Duszność przy najmniejszym wysiłku; ortopnoe.
• Kłujące bóle dławicowe w okolicy koniuszka serca.
• Zimny pot podczas napadów opadania z sił.

Oddychanie

• Krótki oddech; płyn w jamie opłucnej; kaszel pochodzenia sercowego; poprawa w pozycji siedzącej.

Brzuch / błony surowicze

• Wodobrzusze z obrzękami kostek.
• Uczucie pełności wskutek zastoju w krążeniu wrotnym.

Układ moczowy

• Skąpy, intensywnie zabarwiony mocz w puchlinie sercowej; zawiera białko; diureza przynosi ulgę.

Kończyny

• Obrzęki, w okolicy kostek pozostawiające dołek po ucisku; sine opuszki palców; bolesne kurcze łydek w nocy.

Objawy ogólne / modalności

• Pogorszenie: leżenie płasko, wysiłek, noc, zimno i wilgoć.
• Poprawa: pozycja siedząca, spoczynek, chłodne, świeże powietrze, obfite oddawanie moczu.

Sen

• Bezsenność wskutek odczuwania pracy serca; musi przyjąć pozycję siedzącą; sny o duszeniu się.

Hering — The Guiding Symptoms of Our Materia Medica (1879–91): kliniczny obraz zaburzeń serca z puchliną, ortopnoe, skąpym oddawaniem moczu i zimnym potem.
Allen, T. F. — Encyclopaedia of Pure Materia Medica (1874–79): zestawienie danych toksykologicznych i wczesnych obserwacji klinicznych — słabe, niemiarowe tętno, duszność, obrzęki.
Clarke, J. H. — A Dictionary of Practical Materia Medica (1900): niewydolność serca z puchliną; modalności (leżenie <, pozycja siedząca >); zależności sercowo-nerkowe; relacje między lekami.
Boericke, W. — Pocket Manual of Homeopathic Materia Medica (1901): objawy charakterystyczne — działanie wzmacniające serce i moczopędne, ortopnoe, obrzęki, skąpe oddawanie moczu, bezsenność pochodzenia sercowego.
Boger, C. M. — Synoptic Key of the Materia Medica (1915): relacje między lekami stosowanymi w zaburzeniach serca z puchliną; wysiłek <; noc <; chłodne powietrze >.
Hughes, R. — A Cyclopaedia of Drug Pathogenesy (1895): farmakologia glikozydów i działanie podobne do Digitalis jako podstawa opisu zakresu zastosowań homeopatycznych.
Farrington, E. A. — Clinical Materia Medica (1887): różnicowanie — Digitalis, Crataegus, Convallaria, Strophanthus, Apocynum, Cactus, Arsenicum.
Kent, J. T. — Lectures on Homoeopathic Materia Medica (1905): zabarwienie miazmatyczne; tendencje zwyrodnieniowe i zastoinowe w chorobach układu sercowo-naczyniowego.