• Lever en poortaderstelsel — vergroting, drukpijn, steken bij het inademen; een gevoel van ‘stuwing’; portale plethora [Clarke], [Boericke].
• Galblaas en galwegen — neiging tot galkolieken; bittere smaak; stopverfkleurige ontlasting; pijn die uitstraalt naar het rechter schouderblad [Hering], [Allen].
• Rectum/aderen — aambeien (bloedend of gestuwd) bij portale stase; spataderen bij ‘levertypen’ [Clarke], [Boger].
• Milt (secundair) — terugstuwing in het poortaderstelsel met een vol gevoel links in de buik [Hering].
• Borstwand — hoesten en diep ademhalen veroorzaken steken rechts in de borst door spanning van het leverkapsel [Boericke].
• Huid — geelzucht, jeuk door galretentie; couperose/rosacea bij congestieve typen met alcoholgebruik [Clarke].
• Maag — dyspepsie na vet en alcohol; bittere oprispingen [Allen].

• Druk met de hand op het rechter hypochondrium; licht voorovergebogen zitten (minder spanning op het kapsel) [Clarke].
• Rustig bewegen in de buitenlucht wanneer beklemming op de voorgrond staat (niet bij acute steken) [Boericke].
• Warmte aan de rechterzijde; warme dranken (verlichten galwegspasmen) [Hering].
• Ruime aambeienbloeding (verlicht het volle gevoel door poortaderstuwing) [Clarke].
• Lichte voeding; vermijden van vet en alcohol [Phatak].
• Rust na de maaltijd; rustig ademhalen [Allen].

• Op de linkerzij liggen (trekken van de vergrote lever) [Boericke].
• Diep inademen, hoesten, schokken, hard neerkomende stappen (steken in de lever) [Hering].
• Vet voedsel, varkensvlees, rijke sauzen; alcohol; bij sommigen koffie [Clarke], [Phatak].
• Strakke taillebanden; naar links buigen; langdurig bukken [Allen].
• Na boosheid of ergernis (congestieve opwelling) [Kent].
• Vroeg in de ochtend bij het ontwaken (bittere smaak in de mond, misselijkheid) [Clarke].

Galachtige melancholie; prikkelbaar, zwijgzaam, ontevreden over kleinigheden; werken kost moeite totdat het ‘zware gevoel in de zij’ afneemt [Hering]. Afkeer van tegenspraak; hypochondrische gerichtheid op de leverstreek — betast voortdurend het rechter hypochondrium [Clarke]. Geestelijke traagheid in de ochtend met een bittere smaak; wordt helderder naarmate de dag vordert (spijsverteringsritme) [Allen]. Angst door beklemming op de borst, maar minder paniek dan bij Nux-v.; eerder een zware, bedrukte stemming die bij de stuwing past [Kent].

Drukkende voorhoofdspijn met misselijkheid, erger in de ochtend, beter na de ontlasting of wanneer aambeien bloeden (ontlasting van het poortaderstelsel) [Clarke]. Hitte op de kruin met een rood aanlopend gezicht in warme kamers; de hoofdhuid voelt strak aan. Katerachtige hoofdpijn met bittere oprispingen; het rechter hypochondrium is beurs pijnlijk bij hoesten of schokken [Boericke]. Duizeligheid bij het opstaan, vooral na een zware avondmaaltijd of wijn [Allen].

Geelachtig oogwit; zware oogleden; jeuk in de ooghoeken bij geelzucht [Hering]. Wazig zien tijdens galachtige hoofdpijn; lichte lichtschuwheid. Wallen rond de ogen in de ochtend bij stuwing [Clarke].

Gezoem met bloedopwellingen tijdens leverstuwing; hete oorschelpen [Allen]. Geen uitgesproken oorpijn.

Neusbloedingen bij portale stase; rode, gestuwde neus bij ‘levertypen’ (neiging tot rosacea) [Clarke]. Weinig neusafscheiding, maar droge neusverkoudheid in warme kamers; niezen schokt de rechterzijde [Boericke].

Rood aangelopen, vlekkerige wangen; couperose op de neusrug in gevallen die door alcohol verergeren [Clarke]. Vale, grauwe teint bij chronische stuwing; gelaatslijnen worden dieper door de gewoonlijk voorovergebogen houding [Hering].

Bittere smaak bij het ontwaken; geelachtig beslagen tong met rode randen; tandafdrukken komen minder vaak voor dan bij Calc-c. [Allen], [Clarke]. Droge mond in de ochtend; dorst, met behoefte aan kleine slokjes warme drank. Metaalachtige of galachtige nasmaak na oprispingen [Boericke].

Geen kenmerkende tandpijn; het tandvlees kan bloeden bij hoge poortaderdruk; foetor hepaticus bij chronische toestanden (vergelijkende opmerking) [Clarke].

Schraapt bitter slijm op; schrapend gevoel in de keel bij het opstaan; slikken schokt het rechter hypochondrium wanneer daarop hoesten volgt [Allen]. Gevoel van insnoering laag in de hals wanneer de lever uitzet [Boericke].

Misselijkheid en een wegzakkend gevoel in het epigastrium bij het ontwaken; erger na vet of alcohol; zuurbranden met bittere oprispingen [Clarke]. Wisselvallige eetlust; verlangen naar zure dingen; afkeer van rijke gerechten [Phatak]. Zwaar gevoel na kleine maaltijden; warme, lichte voeding wordt het best verdragen [Allen].

Rechter hypochondrium: vergroting, een beurs pijnlijk gevoel en drukpijn; steken bij diep ademhalen; moet tijdens het lopen met de hand tegendruk geven; pijn schiet naar het rechter schouderblad (uitstraling via de nervus phrenicus) [Hering], [Clarke]. Opgezette buik na de maaltijd; verdraagt geen tailleband. De lever voelt gestuwd aan, ‘alsof hij te groot is voor de ruimte die hij inneemt’ [Boericke]. Secundair kan ook de milt vol aanvoelen. Krampachtige pijn rond de galblaas; stopverfkleurige ontlasting wisselt af met donkere, stinkende ontlasting [Allen].

Donkere, schaarse, galhoudende urine; kan bij mensen met een zittende leefwijze een steenrood bezinksel vormen; aandrang in de ochtend [Allen]. Licht branderig gevoel; verlichting van de beklemming in de leverstreek na ruimere urinelozing (vergelijkend) [Clarke].

Aambeien — gestuwd, soms met donker bloed bloedend, met hitte en een beurs pijnlijk gevoel; hoofd- en zijklachten verbeteren wanneer ze bloeden (uitlaat voor de poortaderstuwing) [Clarke]. Jeuk, vol gevoel; obstipatie met grote, droge ontlasting of afgewisseld met dunne ontlasting in de ochtend [Boger]. Pijn in het rectum na wijn; zeurende pijn in het heiligbeen bij aambeien [Boericke].

Verminderd seksueel verlangen bij chronische leveraandoeningen; varicokèle bij veneuze typen (portaal/veneus kenmerk) [Boger]. Prostaatstuwing is minder kenmerkend dan rectale stuwing.

Vroege en overvloedige menstruatie, of vertraagd met donkere stolsels bij leverstuwing; een zwaar gevoel in het bekken weerspiegelt de portale stase [Clarke]. Jeuk tijdens geelzucht; zwangerschapsmisselijkheid verergert door vet, verbetert door warme dranken [Phatak].

Korte, stokkende ademhaling door steken onder de rechter ribbenboog; erger bij traplopen of na een zware maaltijd; beter door langzaam en oppervlakkig ademhalen [Hering].

Volle, veneuze pols bij warmte; hartkloppingen door de geringste emotie wanneer de lever gestuwd is; de symptomen nemen af wanneer de poortaderdruk daalt [Clarke]. Geen primaire affiniteit met de hartkleppen.

Beklemming ter hoogte van de onderste ribben, rechtszijdige steken bij hoesten; diep ademhalen verergert; moet de zij met de hand ondersteunen [Boericke]. Catarrale hoest met taai slijm in de ochtend; het hoesten schudt de lever [Clarke]. Hartkloppingen met een rood aanlopend gezicht na boosheid of wijn [Kent].

Pijn en een trekkend gevoel onder het rechter schouderblad; kan niet lang op de linkerzij liggen zonder klachten rechts te krijgen [Boericke]. Zeurende rugpijn ter hoogte van de borstwervels bij lang zitten; verlichting door zich op te richten en de rechter ribben met de hand te ondersteunen [Allen].

Spataderen in de benen bij ‘leverconstituties’; gezwollen enkels in de avond; ’s nachts kuitkrampen na wijn of rijk voedsel [Clarke]. Trillende handen in de ochtend na overdaad [Allen].

Vale of geelzuchtige tint; jeuk erger door bedwarmte bij galstuwing [Hering]. Acne rosacea/couperose op de neuspunt en neusrug — middel voor een door veneuze stuwing gekenmerkte teint [Clarke]. Huiduitslag geneest traag zolang de lever gestuwd is.

Niet-verkwikkende slaap in de ochtend; slaperig na de maaltijd; kan niet op de linkerzij liggen door het trekkende gevoel aan de lever [Boericke]. Dromen over zaken en ergernissen; wordt wakker met een bittere smaak in de mond en een zwaar hoofd [Allen].

Levendige, praktische dromen over werk en fouten; dromen over op de rechterzij vallen (weerspiegeling van het lichaamsschema) [Clinical].

Hitte in de avond met een rood aanlopend gezicht; lichte kouwelijkheid in de ochtend; zweten bij inspanning met beklemming onder de rechter ribben [Clarke]. Geen hoge, remitterende koortscurve, tenzij er een bijkomende catarre is.

Koude rilling bij de overgang van een warme kamer naar de nachtlucht; hitte gelokaliseerd in de leverstreek; zuur ruikend zweet na wijn [Allen]. Warme kompressen op de zij geven verlichting.

Afkeer: vet, varkensvlees, rijke sauzen. Verlangen: zure dingen; warme dranken. Verergering: alcohol, vooral wijn en bier; soms koffie [Phatak], [Clarke]. Bittere oprispingen; zuurbranden na gebak [Allen].

Rechtszijdig middel bij poortaderstuwing: gestuwde lever, steken bij diep ademhalen, niet op de linkerzij kunnen liggen, verbetering wanneer aambeien bloeden, donkere urine, bittere smaak in de mond, stopverfkleurige ontlasting; erger door vet, alcohol, diep inademen, schokken en strakke taillebanden [Clarke], [Boericke], [Hering]. Ademhalingsbewegingen verergeren mechanisch de spanning op het leverkapsel en verbinden zo het borst- en leverbeeld.

Kernbeeld van lever en galwegen

• Chelidonium — Aanhoudende pijn onder het rechter schouderblad, gele tong met landkaartachtige plekken, verlangen naar hete dranken; bij Card-m. staan poortaderstuwing en aambeien meer centraal, met verergering door op de linkerzij te liggen [Clarke], [Kent].
• Nux-vom. — Maag- en leverklachten door voeding of alcohol, met uitgesproken prikkelbaarheid en neiging tot spasmen; Card-m. heeft meer veneuze klachten en aambeien, met steken bij het inademen [Boericke].
• Lycopodium — Flatulentie van 16–20 uur, klachten van rechts→links, rood zand in de urine; Card-m. heeft duidelijker steken vanuit het kapsel en de keynote van verlichting wanneer aambeien bloeden [Kent].
• Chionanthus — Pijnlijke obstructieve geelzucht met splijtende hoofdpijn; minder veneuze aambeien en spataderen dan bij Card-m. [Clarke].
• Leptandra — Zwarte, teerachtige ontlasting met een beurs pijnlijke lever; Card-m. heeft stopverfkleurige ontlasting en aambeien met donker bloedverlies [Allen].
• Podophyllum — Pijnloze, overvloedige ontlasting, verergering in de ochtend, rollend gevoel in de buik; Card-m. heeft meer steken bij het ademhalen en aambeien [Kent].
• Bryonia — Steken rechts in de borst en de lever, erger door beweging; kan evenmin op de linkerzij liggen; Card-m. heeft een sterker verband met poortaderstuwing, voeding en alcohol [Clarke].
• Sulphur — Portale plethora, aambeien, opwellingen; een breder keynote-profiel van huidklachten en branderigheid tegenover de leversteken en bittere smaak van Card-m. [Kent].
• Hamamelis — Veneuze bloedingen (aambeien/spataderen) met een beurs pijnlijk gevoel; bij Card-m. speelt daarnaast leverstuwing als aanjagende factor [Boger].
• Aesculus — Droge aambeien met rugpijn ter hoogte van het heiligbeen; Card-m. heeft gestuwde aambeien die bij bloeden de hoofd- en leverklachten verlichten [Clarke].

Rosacea / Teint bij veneuze stuwing

• Nux-v. (rood aanlopen door alcohol, prikkelbaarheid); Sulph. (branderigheid, jeuk); Carbo-veg. (veneuze stase, flatulentie). Card-m. komt naar voren wanneer de leversymptomen overheersen [Kent], [Clarke].

• Complementair: Nux-v. — bij leverklachten door voeding of alcohol; Nux-v. neemt de spasmodische en maagcomponent weg; Card-m. voert de poortaderstuwing af [Kent], [Clarke].
• Complementair: Sulph. — chronische portale plethora en aambeien; afwisseling op langere termijn bij veneuze constituties [Kent].
• Complementair: Hamamelis — verlicht veneuze pijn en bloedingen, terwijl Card-m. zich richt op de oorsprong in de lever [Boger].
• Volgt goed op: Chelidonium — nadat acute galpijn is afgenomen, maar stuwing en aambeien blijven bestaan [Clarke].
• Volgt goed op: Bryonia — wanneer de pleurohepatische steken afnemen en het veneuze beeld blijft bestaan [Boericke].
• Kan gevolgd worden door: Lycopodium — als flatulentie en rood zand in de urine overheersen na verlichting van de poortaderstuwing [Kent].
• Antidoteert/wordt geantidoteerd door: Nux-v. (overdaad aan eten), Coffea (te veel koffie), op symptoomniveau [Clarke].
• Onverenigbaar: geen vermeld.

• Poortaderstuwing met aambeien: het zware hoofd en het beurs pijnlijke gevoel rechts nemen af wanneer de aambeien bloeden — een klassieke aanwijzing voor Card-m.; gebruik bij subacute toestanden herhaaldelijk lage tot middelhoge potenties [Clarke], [Boericke].
• Biliaire dyspepsie na rijk voedsel of alcohol: bittere smaak, donkere urine, stopverfkleurige ontlasting, steken bij het inademen; warme dranken en een strikt dieet versterken de respons [Hering], [Phatak].
• Rosacea/couperose bij ‘levertypen’: kies Card-m. wanneer het rood aanlopen van het gezicht samenhangt met maaltijden of alcohol en het rechter hypochondrium drukpijnlijk is [Clarke].

Leerzame casussen

• Casus: handelaar met steken bij het rechter schouderblad, een bittere smaak in de ochtend en bloedende aambeien; Card-m. 30C b.i.d. → de aambeien puilden niet meer uit; het beurs pijnlijke gevoel rechts en de hoofdpijn namen binnen één week af [Clarke].
• Casus: vrouw met stopverfkleurige ontlasting en donkere urine na overdaad tijdens feestelijkheden; kon niet op de linkerzij liggen; Card-m. 200C, eenmalige dosis; aanpassing van de voeding; normale ontlasting en geen klachten meer in de zij binnen 72 h [Boericke].
• Casus: chronische veneuze ‘leverrosacea’; Card-m. 6C t.i.d. met alcoholonthouding; het rood aanlopen nam af en de aambeien kwamen in de loop van een maand tot rust [Clinical].

Psyche

• Psyche; PRIKKELBAARHEID; bij galgerelateerde klachten; erger in de ochtend, bittere smaak in de mond [Allen].
• Psyche; HYPOCHONDRIE; betast de leverstreek; bezorgdheid over de rechterzijde [Clarke].
• Psyche; BOOSHEID, na; klachten door (portale congestie) [Kent].

Hoofd

• Hoofdpijn; FRONTAAL; in de ochtend, met bittere smaak; verbetering door aambeien [Clarke].
• Hoofd; CONGESTIE; veneus, met rood aanlopen van het gezicht [Boericke].
• Hoofd; KATER; bittere oprispingen; pijnlijke lever [Allen].

Ogen / Huid

• Oog; SCLERA, geel; geelzucht [Hering].
• Huid; ICTERUS; jeuk door galretentie [Clarke].
• Gezicht; ROSACEA; bij alcoholgebruik; met bijkomende leverklachten [Clarke].

Mond / Tong

• Smaak; BITTER, in de ochtend, na het ontwaken [Allen].
• Tong; BESLAGEN, geel, met rode randen [Clarke].
• Oprispingen; BITTER; na zwaar voedsel of alcohol [Boericke].

Maag / Buik

• Maag; MISSELIJKHEID; na vetten; na alcohol; in de ochtend [Clarke], [Phatak].
• Buik; LEVER; VERGROOT, pijnlijk, steken bij het inademen [Hering].
• Buik; PIJN; uitstralend van de lever naar het rechter schouderblad [Clarke].
• Buik; GALBLAAS; neiging tot kolieken; verbetering door warme dranken [Boericke].
• Buik; KLEDING, strak; verergert (tailleband) [Allen].

Rectum / Venen

• Aambeien; BLOEDEND; HOOFDPIJN verbetert na het bloeden [Clarke].
• Rectum; OBSTIPATIE; kleikleurige ontlasting [Allen].
• Venen; SPATADEREN; bij personen met portale plethora [Boger].

Urine

• Urine; DONKER, galhoudend; geringe hoeveelheid [Allen].
• Urineren; OCHTEND, aandrang [Clarke].

Borst / Ademhaling

• Borst; STEKEN; rechts; verergering door hoesten [Boericke].
• Ademhaling; DIEP INADEMEN; verergert de leverpijn [Hering].
• Hoest; SCHOKKEN in de lever; moet de zij ondersteunen [Clarke].

Rug

• Rug; PIJN; rechter schouderblad, vanuit de lever [Clarke].
• Rug; pijn in de BORSTRUG; verergering door lang zitten [Allen].

Generale symptomen

• Generale symptomen; LIGGEN op de LINKERZIJDE; verergering [Boericke].
• Generale symptomen; VOEDSEL; VET; verergering [Clarke], [Phatak].
• Generale symptomen; ALCOHOL; verergering (wijn, bier) [Clarke].
• Generale symptomen; WARMTE; plaatselijk aan de rechterzijde; verbetering [Hering].

Hering — The Guiding Symptoms of Our Materia Medica (1879): steken in de lever, uitstraling naar het rechter schouderblad, verergering door op de linkerzijde te liggen.
Allen, T. F. — Encyclopaedia of Pure Materia Medica (1874–79): bittere smaak in de mond, donkere urine, kleikleurige ontlasting, bijzonderheden van galgerelateerde dyspepsie.
Clarke, J. H. — Dictionary of Practical Materia Medica (1900): beeld van portale plethora, verbetering door aambeien als keynote, rosacea en veneuze gelaatskleur, middelrelaties.
Boericke, W. — Pocket Manual of Materia Medica (1901): “gestuwde lever”, steken bij het inademen, niet op de linkerzijde kunnen liggen, voedingsmodaliteiten.
Boger, C. M. — Synoptic Key (1915): nadruk op veneuze en portale verschijnselen; aambeien en spataderen bij personen met leverklachten; middelrelaties.
Phatak, S. R. — Materia Medica (1941): voedingsmiddelen en verergeringen (vetten, alcohol), verlangens (zuur), warme dranken.
Hughes, R. — A Manual of Pharmacodynamics (1870): beschouwing over kruidengeneeskundig versus homeopathisch gebruik; het algemene werkingsgebied van de lever.
Kent, J. T. — Lectures on Homoeopathic Materia Medica (1905): differentiaaldiagnose—Chelid., Nux-v., Lycop., Sulph.; congestie door boosheid.
Farrington, E. A. — Clinical Materia Medica (1887): vergelijkingen op het gebied van lever en galwegen; verbanden met veneuze stase.
Nash, E. B. — Leaders in Homoeopathic Therapeutics (1899): praktische aanwijzingen bij leverklachten en aambeien.
Dewey, W. A. — Practical Homoeopathic Therapeutics (1903): klinische leidraad bij galgerelateerde klachten en portale toestanden.
Lippe, A. — Text-Book of Materia Medica (1866): vroege klinische aantekeningen over rechtszijdige leverpijn en aambeien.