• Hart en kransslagaderen — neuralgische angina: beklemming ‘alsof het hart wordt vastgegrepen’; hevige precordiale pijn die uitstraalt naar de linkerarm, schouder en rug; koud zweet, collaps, zwakke onregelmatige pols (zie Hart/Borst/Generale symptomen) [Clarke], [Boericke], [Boger].

• Grote bloedvaten en autonome zenuwplexus — vasomotorische storm; bleekheid die overgaat in cyanose; neiging tot syncope met doodsangst; verergering door de geringste beweging of spreken (zie Koorts/Generale symptomen) [Allen], [Hering].

• Intercostale zenuwen en pleura — pleurodynie, intercostale neuralgie, stekende pijn die naar de schouderbladen trekt; oppervlakkige ademhaling door de pijn (zie Borst/Ademhaling) [Farrington], [Clarke].

• Linker bovenste extremiteit — gevoelloosheid, tintelingen en zwakte van linkerarm en -hand tijdens hartpijn; kan de arm niet bewegen zonder dat de pijn terugkeert (zie Extremiteiten/Hart) [Clarke], [Allen].

• Borstwervelkolom en schouderbladstreek — pijnscheuten tussen de schouderbladen, vooral links; gevoel alsof er een staaf dwars over de bovenrug ligt (zie Rug) [Boger], [Clarke].

• Middenrif en buikwand — krampachtige, plankharde spanning tijdens de thoracale crisis; braken met hevige angst (zie Buik/Maag) [Allen], [Hering].

• Strottenhoofd en ademhalingscentrum — dyspneu, luchthonger, moet rechtop zitten; verstikkingsgevoel bij liggen op de linkerzij (zie Ademhaling/Slaap) [Clarke], [Boericke].

• Psyche — panische angst met de zekerheid te zullen sterven; wanhoop; verdraagt niet dat men hem aanspreekt (zie Psyche) [Hering], [Boericke].

• Mannelijke geslachtssfeer — trekkend gevoel in de testikels, bekkenneuralgie bij vergiftigingen; soms priapistische pijn tijdens een cardiale crisis (zie Man) [Clarke], [Allen].

• Volstrekte rust — bewegingsloos blijven; weinig spreken [Clarke], [Boericke].

• Ondersteund rechtop zitten, hoofd voorover — soms vooroverbuigen met de ellebogen op de knieën om de precordiale klachten te verlichten [Clarke], [Boger].

• Frisse lucht — een koele luchtstroom naar het gezicht, hoewel het lichaam naar warmte verlangt [Boericke], [Farrington].

• Warme omslagen op de borst — hete applicaties op de hartstreek of schouderbladstreek (bij de neuralgische vorm) [Clarke], [Farrington].

• Stevige druk of een verband over de hartstreek — de hand krachtig tegen het borstbeen drukken [Clarke], [Boger].

• Stilte en een verduisterde kamer — bezoekers en vragen vermijden [Hering].

• Na zweten — wanneer de pols regelmatiger wordt en de crisis afneemt [Allen].

• Rustig kleine slokjes warme drank drinken — de kramp neemt af [Farrington].

• Liggen op de rechterzij — beter te verdragen dan op de linkerzij; vaak is liggen in het geheel niet mogelijk (zie Slaap) [Clarke].

• Tijdstip — de aanval neemt tegen het aanbreken van de dag af, na een nacht van hevige angst (klinische waarneming) [Clarke].

• De geringste beweging — bewegen van de armen, omdraaien in bed, proberen te gaan zitten of staan; zelfs spreken verergert [Clarke], [Hering].

• Liggen op de linkerzij — soms elke liggende houding; angst met verstikkingsgevoel [Clarke], [Boericke].

• Nacht — vooral na middernacht; lange, kwellende uren tot de ochtend [Clarke], [Allen].

• Koude en vocht, stormachtig weer, tocht op de borst — verergeren de neuralgische vorm [Boger], [Farrington].

• Emoties — schrik, plotselinge vreugde, psychische opwinding; schrikreacties doen de pijn terugkeren [Hering], [Clarke].

• Na inspanning — lopen, klimmen of na coïtus (belasting van het hart) [Clarke].

• Aanraking van de hartstreek of druk op de linkerarm — schokken van het bed zijn ondraaglijk [Allen].

• Strakke kleding over de borst — beklemming is ondraaglijk [Boericke].

• Roken of stimulerende dranken tijdens de aanval — de pols wordt onregelmatig [Clarke].

• Warme, volle vertrekken — de luchthonger neemt toe [Clarke].

• Bij plotseling ontwaken — de schrik doet de thoracale kramp terugkeren [Hering].

Het emotionele beeld is heftig en karakteristiek: extreme angst met de absolute zekerheid te zullen sterven; smeekt om hulp, maar verdraagt niet dat men spreekt of hem aanraakt. Dit sluit aan bij de reeds genoemde modaliteiten: verergering door spreken en door de geringste beweging [Hering], [Clarke]. De patiënt is rusteloos van angst, maar elke beweging versterkt onmiddellijk de precordiale pijn, waardoor hij gekweld stil blijft zitten — een polariteit van de spinachtigen (Psyche ↔ Hart). Angstig en terugdeinzend voor onderzoek; houdt de pols in de gaten en telt de seconden. Alleen al het zien opengaan van een deur of het stellen van een vraag doet de pijn terugkeren. Angst om te gaan liggen; vreest dat het hart zal stilstaan als hij zich ontspant (Psyche ↔ Slaap/Hart). Tussen de aanvallen moedeloosheid en vrees voor een nieuwe aanval; prikkelbaar door geluid en licht. Zodra verlichting begint, wordt de patiënt dankbaar en rustig; wat lucht naar het gezicht en stevige druk op het borstbeen kalmeren hem, wat de verbetering door frisse lucht en druk bevestigt.

Gezicht bleek of blauwachtig; koud zweet op het voorhoofd bij elke aanval; kloppen in de slapen met een kleine, snelle pols (Hoofd ↔ Hart/Koorts) [Clarke], [Allen]. Een bandvormige beklemming over het voorhoofd gaat samen met het klemmende gevoel achter het borstbeen. Duizeligheid bij een poging op te staan of wanneer een aanval begint; een waas voor de ogen. Neuralgische pijnscheuten naar de linkerzijde van het achterhoofd tijdens de borstkramp; hoofdhuid gevoelig voor tocht. Hoofdpijn staat niet op de voorgrond; deze weerspiegelt de vasculaire storm en verbetert naarmate het hart tot rust komt.

Een van angst verstarde blik; wisselende pupilgrootte; wazig zien met zwarte vlekjes tijdens de hevige pijnaanvallen [Allen], [Clarke]. Wanneer de beklemming afneemt, worden de ogen helderder; elke poging rond te kijken of te spreken doet de pijn terugkeren (Ogen ↔ Psyche/Hart). Tranenvloed niet uitgesproken; lichte fotofobie door nervositeit.

Suizen en ruisen synchroon met de kleine, snelle pols; scherp gehoor voor het geringste geluid, dat de kramp opnieuw uitlokt (Oren ↔ Psyche). Geen otitis.

Koude neuspunt, bleke neusvleugels; oppervlakkige ademhaling door de halfgeopende lippen; luchthonger wordt zowel in de neus als in het strottenhoofd gevoeld. Neusbloedingen zijn ongebruikelijk.

Gezicht bleek, ingevallen, soms cyanotisch; blauwachtige lippen tijdens ernstige crises; onderkaak trilt bij het spreken [Clarke], [Allen]. Uitdrukking van doodsangst; zweetdruppels verzamelen zich op de bovenlip. Aanraking van het gezicht wordt verdragen, maar aanraking van de borst niet.

Droge mond met dorst naar kleine slokjes warme drank; tong trilt; koude adem bij collaps [Allen]. Tanden opeengeklemd tijdens de pijnscheuten; de geringste poging om vragen te beantwoorden veroorzaakt een pijnscheut naar het hart (Mond ↔ Psyche/Hart).

Geen constante gebitspathologie; tijdens aanvallen kan door de spanning van de pijn tandenknarsen of opeenklemmen van de tanden optreden.

Gevoel van beklemming in de keel tot aan de kaakhoeken tijdens de ondraaglijke precordiale pijn; slikken verergert kortdurend [Clarke]. Een strakke kraag is ondraaglijk (dezelfde modaliteit keert hier terug).

Misselijkheid met een gevoel van flauwte op het hoogtepunt van de aanval; kokhalzen door middenrifkramp; maagstreek gespannen en pijnlijk bij de geringste beweging [Allen], [Hering]. Afkeer van voedsel tijdens de crisis; daarna verlangen naar warme dranken.

Plankharde kramp van de buikwand met borstpijn; knijpende pijn rond de navel, doorschietend naar de rug; kan zich niet oprichten zonder een scheurend gevoel (Buik ↔ Borst) [Allen]. Gasophoping door oppervlakkige ademhaling; ontlasting blijft uit totdat de aanval voorbij is.

Weinig urine tijdens de aanval; later meer en bleek van kleur naarmate de angst afneemt [Clarke]. Geen branderig gevoel; blaaskramp zeldzaam.

Geen kenmerkende tenesmen; rectum inactief tijdens de crisis; later zachte ontlasting met grote uitputting.

Trekkende pijn in de testikels of slepende pijn in het bekken kan de thoraco-abdominale kramp begeleiden (overeenkomstig het vergiftigingsbeeld); in sommige verslagen hebben seksuele opwinding of coïtus aanvallen uitgelokt [Clarke], [Allen]. Na de crisis diepe uitputting met angst voor herhaling.

Op cardiale neuralgie gelijkende aanvallen rond de menstruatie bij gevoelige vrouwen; beklemming van de borst met gevoelloosheid van de linkerarm; baarmoederkrampen kunnen afwisselen met pijnscheuten in de borst (polariteit van de spinachtigen) [Clarke], [Farrington]. Angstig, verdraagt geen vragen; verbetering door warmte en rust.

Luchthonger met oppervlakkige, snelle ademhaling; kan niet liggen, moet rechtop zitten; erger op de linkerzij [Clarke], [Boericke]. Diep inademen veroorzaakt een steek in de hartstreek; pogingen om te zuchten eindigen in angst. Zachte stem; spreken verergert dyspneu en pijn. Frisse lucht naar het gezicht verlicht de paniek, hoewel het lichaam naar warmte verlangt: een kenmerkende polariteit (Ademhaling ↔ Modaliteiten).

Kleine, snelle, zwakke, soms onregelmatige pols; precordiale beklemming; dreigende syncope; de patiënt is ervan overtuigd dat de dood nabij is [Clarke], [Allen], [Boericke]. Hartkloppingen kunnen worden gevoeld, maar pijn met collaps overheerst; de hartwerking wordt onregelmatig bij de geringste beweging. De linkerarm wordt gevoelloos, tintelend en krachteloos; de hand is koud; kan de arm niet optillen zonder dat de stekende pijn terugkeert (Hart ↔ Extremiteiten) [Clarke]. Strakke kleding is ondraaglijk; maakt de riem los. Na de storm wordt de pols regelmatiger, warmt de huid op en volgt een dankbare rust.

De kern: ondraaglijke precordiale pijn, beklemmend en verpletterend, ‘alsof het hart wordt vastgegrepen’ — met pijnscheuten naar de linkerschouder en -arm en vaak naar de schouderbladen, hals of kaak. De patiënt grijpt naar de borst, zit ondersteund voorover, smeekt om lucht en zweet koud [Clarke], [Boericke], [Boger]. De geringste beweging of spreken doet de pijn terugkeren en verhevigen; schokken van het bed zijn ondraaglijk (hyperalgesie van de borstwand). Tussenribruimten rigide; linkszijdige pleurodynie; oppervlakkige drukgevoeligheid boven het borstbeen. Het onderscheid met Cactus (ijzeren band) ligt bij Lat-m. in de extreme neuralgische uitstralingen en de gevoelloosheid van de linkerarm; bij Spigelia is de plaatselijke steek scherper, maar zijn collaps en zweten minder uitgesproken [Farrington], [Kent].

Pijn schiet naar de ruimte tussen de schouderbladen, vooral links; gevoel alsof er een staaf dwars over het bovenste deel van de borstwervelkolom ligt; bewegen van de schouders doet de pijnscheuten terugkeren (Rug ↔ Borst) [Clarke], [Boger]. Lendenstreek gespannen door het ontzien van de pijnlijke delen; kan zich niet in bed omdraaien zonder onmiddellijke terugkeer van de klachten.

Linker bovenste extremiteit: gevoelloosheid, tintelingen en zwakte; hand koud en onbruikbaar tijdens de aanval; bewegen van de arm verergert de precordiale pijn [Clarke], [Allen]. Vingers buigen soms naar de handpalm; blauwachtige nagels. Onderste extremiteiten: koud, trillend en pijnlijk met krampachtige rusteloosheid; staan lokt een gevoel van flauwte uit. Na de crisis een uitgeput gevoel in de kuiten met aanhoudende tintelingen.

Klam, koud zweet, vooral op voorhoofd, borst en handen; bleekheid die bij ernstige aanvallen overgaat in cyanose [Allen], [Clarke]. Kippenvel met koude rilling; huid over het borstbeen en de linkerborsthelft overgevoelig.

Kan niet gaan liggen; angst voor verstikking en hartstilstand; zit ondersteund en dommelt tussen de krampen door (Slaap ↔ Hart/Ademhaling) [Clarke], [Boericke]. Als tegen de ochtend slaap komt, is deze kort en niet verkwikkend. Opschrikken uit de slaap doet de kramp terugkeren; dromen over de dood en druk op de borst.

Over de naderende dood; over vastgebonden zijn rond de borst; over verdrinken of verstikt worden; ontwaakt met een kreet en de hand op het borstbeen (Dromen ↔ Borst/Hart) [Clarke].

Koude rilling met koud zweet; gezicht bleek of loodkleurig; weinig echte hitte; koorts met angst en een kleine, snelle pols; bij collaps kan de temperatuur subnormaal zijn [Allen], [Clarke].

Kouwelijkheid overheerst; zweet koud en klam, begeleidt de pijn; hitte houdt niet aan; afwisselingen met beven en zuchten [Boericke], [Allen]. Zweten luidt vaak het afnemen van een aanval in (dezelfde modaliteit keert hier terug).

Verlangen naar kleine slokjes warme drank tijdens de crisis; stimulerende middelen verergeren hartkloppingen en onrust; roken wordt slecht verdragen [Clarke]. Geen eetlust; misselijkheid met hevige angst.

Latrodectus mactans is een middel voor crises in de hart- en zenuwsfeer: verpletterende precordiale pijn, uitstraling naar de linkerarm en het schouderblad, gevoelloze, koude linkerhand, kleine draadvormige pols, luchthonger, koud zweet en doodsangst — erger door de geringste beweging, spreken, aanraking, liggen op de linkerzij en ’s nachts; beter door volstrekte rust, ondersteund zitten, frisse lucht naar het gezicht, stevige druk en warmte op de borst [Clarke], [Boericke], [Boger], [Farrington]. Het beeld ligt tussen Aconite (paniek met hitte en een krachtige, bonzende pols) en Cactus (beklemming als door een ijzeren band); Lat-m. voegt daar collaps, ijskoud zweet en gevoelloosheid van de linkerarm als keynote aan toe [Farrington], [Kent]. Spigelia heeft eveneens scherpe steken in het hart, maar mist het uitgesproken complex van zweten en collaps; Arsenicum deelt de rusteloosheid en doodsangst, maar verlangt naar warmte en gezelschap en heeft brandende pijn. Bij intercostale neuralgie en pleurodynie gelden dezelfde modaliteiten: erger door de geringste beweging of spreken, beter door druk en warmte. De genezingsrichting loopt van nacht naar ochtend, van door beweging uitgelokte kramp naar een rustige borst, van cyanose via bleekheid naar warmte, waarbij de kracht in de linkerarm als laatste terugkeert.

Etiologie / Crisisbeeld

• Aconitum — hevige doodsangst bij het begin, met hitte, rood gezicht en een volle, bonzende pols; Lat-m. heeft koud zweet, een kleine pols en neuralgische uitstraling, erger door spreken of bewegen [Kent], [Clarke].

• Arsenicum — angst, rusteloosheid, uitputting en brandende pijnen; verlangt naar warmte en gezelschap; bij Lat-m. zijn de pijnen verpletterend en uitstralend, met gevoelloosheid van de linkerarm; verbetering door druk en frisse lucht op het gezicht [Farrington], [Clarke].

• Digitalis — trage, zwakke pols; angst om te bewegen uit vrees dat het hart stopt; minder hevige neuralgie, meer falen van de hartfunctie dan pijn; Lat-m. heeft scherpe uitstralende pijnen met zweten [Clarke].

Keynotes — Beklemming en verschijnselen in de linkerarm

• Cactus — beklemming als door een ‘ijzeren band’, oedeem, minder gevoelloosheid van de linkerarm, meer veneuze stuwing; Lat-m. heeft collaps met neuralgische uitstraling [Farrington], [Kent].

• Spigelia — priemende steken, erger door bewegen en op de linkerzij liggen; de linkerarm wordt voorzichtig gebruikt, maar is doorgaans niet gevoelloos; Lat-m. heeft opvallende gevoelloosheid en tintelingen in de linkerhand [Clarke], [Farrington].

• Naja — hartpijnen met neerslachtigheid en keelklachten; minder hevige collaps; Lat-m. heeft een acuter beeld met paniek en zweten [Clarke].

Orgaanaffiniteit — Intercostale neuralgie / Pleurodynie

• Ranunculus-b. — stekende pijn tussen de ribben, erger door bewegen, weersveranderingen en aanraking; minder paniek rond het hart; Lat-m. vertoont hartverschijnselen en gevoelloosheid van de linkerarm [Farrington], [Boger].

• Bryonia — pijn op de borst, erger door de geringste beweging; verlangt absolute rust; droge toestanden van de sereuze vliezen; geen doodsangst of verschijnselen in de linkerarm; bij Lat-m. komt daar koud zweet bij [Clarke].

Modaliteiten — Erger ’s nachts, door bewegen en op de linkerzij liggen

• Lachesis — erger na de slaap, verdraagt geen druk rond de hals, sterk linkszijdig, snelle gedachtegang en spraakzaam; Lat-m. is stil, verdraagt spreken niet en zoekt druk op de borst [Kent], [Clarke].

• Tabacum — doodzieke misselijkheid, ijskoud zweet, collaps; hartpijn straalt minder uit; Lat-m. heeft precordiale neuralgie die naar de linkerarm uitstraalt [Clarke], [Boger].

Collaps / Cyanose

• Carbo-veg. — collaps, ijskoud, happend naar adem, wil koelte toegewuifd krijgen; minder doorschietende hartpijn; Lat-m. combineert collaps met angineuze uitstraling [Clarke], [Farrington].

• Camphora — ijskoude, shock, uitputting; geen kenmerkende verschijnselen in de linkerarm; Lat-m. heeft intense precordiale pijn [Allen].

• Complementair: Cactus — beide middelen hebben beklemming; Cactus bij veneuze stuwing en het gevoel van een ‘ijzeren band’; Lat-m. wanneer gevoelloosheid van de linkerarm, uitstralende pijnen en koud zweet overheersen [Farrington], [Kent].

• Complementair: Spigelia — volgt op Lat-m. bij resterende stekende neuralgie nadat het collapsstadium voorbij is [Farrington].

• Complementair: Ranunculus-b. — bij intercostale restklachten nadat de paniek rond het hart tot bedaren is gekomen [Boger].

• Volgt goed op: Aconite — na het eerste stadium van paniek en koorts, wanneer koud zweet, een kleine pols en neuralgische uitstralingen optreden [Clarke].

• Volgt goed op: Arsenicum — wanneer brandende angst overgaat in verpletterende neuralgie met gevoelloosheid van de linkerarm [Clarke].

• Kan gevolgd worden door: Digitalis — wanneer verschijnselen van een falende hartfunctie aanhouden zonder acute pijn, met een trage, zwakke pols [Clarke].

• Verwant (vergelijk): Naja, Lachesis, Tabacum, Carbo-veg., Camph., Bryonia — zie de differentiaaldiagnose.

• Antidota (toestanden): warmte, rust, frisse lucht op het gezicht; als middel Camph. bij plotselinge koude met collaps; Acon. in het vroege paniekstadium, naar de totaliteit van symptomen [Allen], [Clarke].

• Onverenigbare middelen: geen vastgelegd in de klassieke literatuur; vermijd afwisseling zonder nieuwe indicaties [Kent], [Boger].

• Angina-achtig beeld / cardiale neuralgie — verpletterende precordiale pijn met gevoelloosheid van de linkerarm, koud zweet en een kleine draadvormige pols; erger door de geringste beweging of spreken, erger door op de linkerzij liggen. Lat-m. 6C–30C met korte tussenpozen tijdens de crisis; verleng de tussenpozen naarmate de pijnen afnemen [Clarke], [Boericke], [Farrington].

• Pleurodynie / intercostale neuralgie (vooral links) — erger door bewegen, spreken of schokken; beter door druk en warmte. Overweeg Lat-m. vóór Ranunculus-b. als er hartverschijnselen aanwezig zijn [Farrington], [Boger].

• Paniek rond het hart na schrik — waar Acon. tekortschiet vanwege collaps en koud zweet, brengt Lat-m. vaak de omslag; houd de omgeving rustig en pak de borst warm in [Clarke], [Allen].

• Opeenvolging — wissel bij herhaalde nachtelijke angina-achtige aanvallen leefregels (vermijd knellende kleding rond de borst, geen stimulerende middelen ’s nachts, vroeg naar bed, frisse lucht) af met Lat-m.; overweeg Cactus bij een aanhoudend beklemmend bandgevoel, Digitalis als het falen van de hartfunctie overheerst [Farrington], [Clarke].

Psyche

• Doodsangst — absolute overtuiging te zullen sterven; centraal tijdens crises; voorschrijven wanneer dit samengaat met verschijnselen in de linkerarm [Hering], [Clarke].

• Angst — verdraagt niet dat men hem aanspreekt; een gesprek verergert de pijnen [Hering], [Clarke].

• Rusteloosheid met gedwongen onbeweeglijkheid — beweegt uit angst, maar bewegen verergert de pijn [Clarke], [Boericke].

• Wanhoop — smeekt om hulp, telt de pols; de geringste aandacht doet de spasme terugkeren [Allen], [Clarke].

• Afkeer van bezoek, lawaai en licht — opwinding lokt prikkeling uit [Hering].

• Beter — stilte, donkere kamer, frisse lucht op het gezicht [Clarke].

Hoofd / Gezicht

• Gezicht — bleek, blauwachtig, bedekt met koud zweet tijdens de angineuze storm [Allen], [Clarke].

• Voorhoofd — zweetdruppels bij elke pijnscheut; gefronste wenkbrauwen [Clarke].

• Hoofd — bandvormige druk bij precordiale beklemming [Clarke].

• Duizeligheid — bij opstaan, met een gevoel van flauwte [Allen].

• Lippen — blauw, trillend tijdens de crisis [Clarke].

• Aanraking — op het gezicht verdragen, op de borst niet [Allen].

Borst / Hart

• Angina pectoris — verpletterende pijn die uitstraalt naar linkerarm, schouder en schouderblad; koud zweet; kleine, snelle pols; kenmerkende rubriek [Clarke], [Farrington], [Boericke].

• Beklemming — alsof het hart wordt vastgegrepen; verdraagt geen knellende kleding [Clarke], [Boger].

• Modaliteiten (erger) — geringste beweging, spreken, schokken, op de linkerzij liggen [Clarke], [Boericke].

• Modaliteiten (beter) — druk, gesteund zitten, frisse lucht op het gezicht, warme applicaties [Clarke], [Farrington].

• Hartkloppingen — met collaps en dreigende syncope [Allen], [Clarke].

• Pijnen — schieten door naar tussen de schouderbladen [Clarke], [Boger].

Ademhaling

• Dyspneu / luchthonger — moet rechtop zitten; kan niet op de linkerzij liggen [Clarke], [Boericke].

• Diep inademen — verergert de precordiale pijn [Clarke].

• Zachte stem — spreken verergert de ademhalingsklachten en de pijn [Hering].

• Beter — frisse, koele lucht op het gezicht, hoewel het lichaam naar warmte verlangt [Clarke].

• Zuchtende, oppervlakkige ademhaling — tijdens collaps [Allen].

• Verstikkingsangst — bij het sluiten van de ogen om te gaan slapen [Clarke].

Rug / Ledematen

• Pijn tussen de schouderbladen — overwegend links; uitstraling vanuit het hart [Clarke].

• Linkerarm — gevoelloosheid, tintelingen en koude met hartpijn [Clarke], [Allen].

• Bewegen van de linkerarm — verergert de precordiale pijn [Clarke].

• Hand — kan deze tijdens de aanval niet gebruiken; vingers gebogen; nagels blauwachtig [Allen].

• Schokken van het bed — doet de pijn explosief toenemen; moet stil blijven liggen [Clarke].

• Onderste ledematen — koud, zwak en trillend tijdens de crisis [Allen].

Generale symptomen / Modaliteiten

• Erger — ’s nachts (na middernacht); geringste beweging; spreken; op de linkerzij liggen; schokken; koude en vocht [Clarke], [Boger].

• Beter — absolute rust; druk op de borst; gesteund zitten; frisse lucht; warme applicaties [Clarke], [Farrington].

• Koud, klam zweet — met pijn en een gevoel van flauwte [Allen], [Clarke].

• Pols — klein, snel, zwak, onregelmatig [Boericke].

• Verdraagt geen knellende kleding — over de borst [Boericke].

• Schrikt gemakkelijk — schrik doet de pijn terugkeren [Hering].

Allen, T. F. — Encyclopædia of Pure Materia Medica (1874–1879): toxicologie/klinische gegevens — angineuze pijnen, koud zweet, kleine draadvormige pols, modaliteiten.
Hering, C. — The Guiding Symptoms of Our Materia Medica (1879–1891): klinische bevestigingen — precordiale beklemming, gevoelloosheid van de linkerarm, erger door bewegen/spreken.
Clarke, J. H. — A Dictionary of Practical Materia Medica (1900): geneesmiddelbeeld — latrodectisme, cardiale en intercostale neuralgie, verbetering door frisse lucht/druk.
Boericke, W. — Pocket Manual of Homœopathic Materia Medica (1901): keynotes — angina-achtig beeld, collaps, modaliteiten; middelrelaties.
Boger, C. M. — Synoptic Key of the Materia Medica (1915): uitstraling naar de schouderbladen; modaliteiten (nacht, beweging, schokken, druk).
Farrington, E. A. — Clinical Materia Medica (1890): vergelijkingen tussen hartmiddelen — Cactus, Spigelia, Naja; plaatselijke applicaties en leefregels.
Hughes, R. — A Manual of Pharmacodynamics (eind 19e eeuw): toxicologie van Latrodectus-gif; aantekeningen over het autonome zenuwstelsel en de bloedsomloop die ten grondslag liggen aan de essentie van het middel.
Kent, J. T. — Lectures on Homœopathic Materia Medica (1905): vergelijkingen bij angina — Acon., Cactus, Spigelia; angsttoestanden tegenover collaps.
Nash, E. B. — Leaders in Homœopathic Therapeutics (1899): praktische aanwijzingen bij cardiale noodsituaties; opeenvolging van middelen.
Dewey, W. A. — Practical Homœopathic Therapeutics (begin 20e eeuw): behandeling van angina en pleurodynie; druk en rust als maatregelen.
Lippe, A. von — Keynotes and Characteristics with Comparisons (eind 19e eeuw): onderscheidende modaliteiten — erger door de geringste beweging, beter door druk, verergering op de linkerzij.
Dunham, C. — Homœopathy, the Science of Therapeutics (1877): indicaties vanuit de homeopathische filosofie bij beelden van acute neuralgie/collaps.